राघव! तव दर्शनात् अद्य मम सर्वपापानि नूनं नष्टानि, मनसः कोशः परमानन्देन पूर्णः, देवश्रेष्ठ! इत्युक्त्वा कुम्भसम्भवः स मुनीः तुष्ट्या परिपूर्णचित्तः तत्रैव मौनं जग्राह। तदा श्रीरामः पुनः तं ज्ञाननिपुणं मुनिं पप्रच्छ— “भवान् सर्वं परं लोकार्थं, भूतं भविष्यच्च जानाति। मम प्रश्नानुसारं सर्वं विस्तारतः कथय— कः स रावणो येन मया हतः, देवसंहारकः? कः चायं कुम्भकर्णः? कस्य कुलोत्पन्नः, स दुष्टबुद्धिः किम्—देवः, दानवः, भूतः, उत राक्षसः? भगवन्, सर्वज्ञ! त्वं सर्वं विस्तरेण जानासि, अतः कृपया मयि दया कृत्वा सर्वं निवेदय।” एवं रामवाक्यं श्रुत्वा कुम्भसम्भवः स तपोधनः रघुकुलपतिना पृष्टं तत्त्वं वक्तुम् आरब्धवान्— “राजन्! प्रजापतिः ब्रह्मा नाम पुत्रः पुलस्त्यः, ततो वेदविद् विश्रवा जातः। तस्य द्वे पत्नी, पतिव्रताचार्ये—मन्दाकिनी चैकासीति च। प्रथमतः कुबेरः, लोकपालः, विश्वरक्षणरतो जातः; शिवानुग्रहेण लङ्कां निवासं कृतवान्। विद्युत्मालीतः त्रयः पुत्राः—रावणः, कुम्भकर्णः, धर्मात्मा विभीषणश्च। सन्ध्याकाले राक्षसीमातेर्जातत्वात्, द्वयोः चित्तं अधर्मनिष्ठं जातम्, विप्रबुद्ध! कदा चित् पुष्पकाख्ये दिव्यविमाने, सुवर्णमण्डिते, घंटामालाविलसिनि, सः स्वपितरौ द्रष्टुं समारुह्य, तेजसा दीप्तः, सेवकैः स्तुतः, नानारत्नाभरणैः भूषितः, आगतः। स तु पुत्रः पितरौ प्रणम्य चिरकालं तत्रैव स्थितवान्, हर्षविस्फारितरोमाञ्चितः। स उवाच—‘अद्य मे पुण्यकृत्यस्य फलं प्राप्तम्, यत् भवद्भ्यां पादयोः दर्शनं प्राप्तवान्।’ एवं स्तुत्वा स्वगृहं गतः; पितरौ अपि पुत्रस्नेहेन हृष्टौ। तं दृष्ट्वा प्राज्ञः रावणः स्वमातरं पप्रच्छ—‘कः अयं—देवः, यक्षः, उत्तमपुरुषो वा—यो मम पितुः पादौ सम्पूज्य, पुनः स्वजनैः सेवितः, महाभाग्यनिधिः, गच्छति?’ ‘कस्य तपसा एतद्विमानं, वातवेगं, प्राप्तम्—एष गृहोपवनोत्तमः?’ इति। शेष उवाच—एवं वाक्यं श्रुत्वा माता कोपविस्फारितचित्ता पुत्रं प्रत्युवाच, मनसा कम्पिता, नेत्रे विकृतानि। सा उवाच—‘शृणु पुत्र, मम वचनानि उपदेशपूर्णानि; तस्य जन्मकर्मणोः विवेचनं महदस्ति। मम सौवतीया तस्य गर्भे स्थितस्यैव, दैवयोगात्, तस्या वंशः विशुद्धो महान्जातः। त्वं तु मम गर्भसम्भवः कृमिः, पापात्मा, केवलं स्वपेटिं पूरयसीव; यथा गर्दभः स्वभारमात्रं जानाति, न तु स्वमूल्यम्। एवं त्वं शय्यासनसुखभोगी, अज्ञानवान् दृश्यसे; स्वप्ने पतितः तव एव जन्म। तेन तपसा, शिवप्रियता, लङ्कानिवासः, मनोवेगविमानं, राज्यसम्पदः च प्राप्ताः। तस्या माता धन्या, सुभगा, महाभाग्ययुक्ता, यस्याः पुत्रः स्वगुणैः पदं महदधिगतः।’ एवं मातुः क्रोधयुक्तं कठोरवचनं श्रुत्वा, स पापकर्मा, प्रसिद्धश्च, अन्तःकोपं प्रज्वाल्य, तपस्यां दृढनिश्चयः, पुनरुवाच—‘मातः, मम गर्वयुक्तं वचनं शृणु; त्वमेव रत्नगर्भा, यस्याः वयं त्रयः पुत्राः। कः स कृमिः धनदः? किमस्य लघुतपः? का तस्य काला? तस्य राज्यं केवलं लघुसेवकयुक्तं। मातः, मम प्रतिज्ञां शृणुष्व, उत्साहपूर्णां, करुणामयी! न कश्चन पूर्वं इदृशीं प्रतिज्ञां कृतवान्। यदि अहं घोरतपसा समस्तं जगत् वशं नयामि, ब्रह्माणं तुष्ट्वा कर्माणि करोमि— यदि भोजनं जलं च सति, अहं कदापि निद्रां क्रीडां वा त्यजामि, तदा पितृलोकनाशकं पापं मयि पततु। कुम्भकर्णोऽपि विभीषणेन सह एवं कृत्वा, भ्रातृरावणं प्रणम्य, पर्वतवनं गतः।’ अगस्त्य उवाच—ततः स घोरराक्षसः दशसहस्रवर्षाणि घोरतपसा, पादाग्रेषु स्थित्वा, सूर्यं निमेषमपि अनिमिषेण पश्यन्, तपः अकरोत्। कुम्भकर्णोऽपि अत्यन्तदुष्करं तपः अकरोत्, विभीषणः तु धर्मात्मा, उत्तमतपसा युक्तः। तदा भगवाञ् देवपितामहः, देवदानवयक्षमुख्यैः किरीटिनः सेव्यमानः, तुष्टः अभवत्। स त्रिषु लोकेषु प्रकाशमानं महद्राज्यं, सुन्दरं रूपं, देवादिदैत्यसंघैः सेवितं, दत्तवान्। ततो भ्राता कुबेरः, धर्मात्मा, दुःखितः, तस्य विमानं लङ्कापुरी च बलात् हृतम्। तेन समग्रं जगत् पीडितम्, देवाः स्वर्गं गताः; ब्राह्मणकुलानि नष्टानि, मुनयः मूलतः उन्मूलिताः।