एषा भूमिः शुभा आसीत्, स्वस्थजनैः समृद्धा, उत्तमतृणैः शोभिता, गोमयैः पूर्णा, देवालयश्रेणीभिः परिवेष्टिता च। तत्र ग्रामाः सदा पूर्णाः, विपुलधनसमृद्धाः, रम्यकृतोद्यानैः फलवृक्षैः शोभमानाः। तत्र भूमयः कमलयुतसरोवरैः प्रदीप्ताः, नद्यः सदा प्रवहन्त्यः, सर्वत्र जनसमूहः अभावः नास्ति। कुलीनाः कुलीनत्वे स्थिताः, वर्णानां मध्ये कदाचित् दारिद्र्यं नास्ति, स्त्रीणां वा विदुषां वा विकलता नास्ति। नद्यः कदापि वक्रगाः न सन्ति, तत्र जनाः अन्धकारे न निमग्नाः, न च रात्रौ पुरुषाः दृश्यन्ते। स्त्रियः कामेन न वशीकृताः, पुरुषाः अधर्मेण न अभिभूताः, न च कोऽपि धनाद्वा अन्नाद्वा मूढः। न च तत्र अन्याययुक्तरथः, न च वैरिणां सेवकः, दण्डः कदापि कुल्हाडानां, कुदालानां, व्यजनानां शृंखलायाम् न पतति। छत्रच्छायायां क्रोधः वा विघ्नः केवलं पासकसमूहेषु दृश्यते, अन्यत्र शोकः नास्ति। पासका एव हस्ते पासकैः दृश्यन्ते, आलस्यं केवलं जले कथ्यते, स्त्रीषु एव दुर्बलता दृश्यते। यत्र स्त्रियः कठिनहृदयाः, ताः मानवाः न सन्ति; कुष्ठरोगः केवलं औषधेषु, जनेषु न दृश्यते। रत्नेषु दोषः, प्रतिमासु वेदना, शुद्धभावात् कम्पनं—भीतेः न, यत्र कुत्रापि कस्यापि। कामजन्यः ज्वरः, दारिद्र्यदूषितः ज्वरः, शुभलाभः सदा दुष्करः। युद्धे केवलं गजाः प्रमत्ताः, जलं केवलं तरंगैः युक्तम्, गजेषु एव दानहानिः, शूलाः सदा तीक्ष्णाः। बाणेषु एव तन्तुच्छेदः, पुस्तके बन्धनवाक्यं दृढं, दुष्टेषु एव स्नेगपरित्यागः, स्वजनानां मध्ये न कदापि। सः भूमिं धर्मेण पालितवान्, प्रियजनान् पोषयन्, धर्मं स्थापयन्, दुष्टेषु दण्डधरः इव। एवं स धर्मेण भूमिं शासन्, सहस्रैकादशवर्षाणि तस्य प्रभोः व्यतीतानि। तत्र, अधमजनात् शीतायाः अपमानं तथा स्वस्य अपवादं धोबीजनात् श्रुत्वा, रघुवंशजः ताम् परित्यक्तवान्। तस्मिन्नेव समये, भूमिपालः धर्मेण पृथिवीं शासन्, सीता अकेला तस्य आज्ञया रक्षिता आसीत्। एकदा, राजा बुद्धिमान् सभायां स्थितः, महामुनिः कुम्भसम्भवः, ऋषिश्रेष्ठः, आगतः। अर्घ्यं प्राप्त्वा सः उत्थितः वसिष्ठेन सह; महाराजः जनसमूहैः परिवृतः, समुद्रशोषणमुनिं सत्कारं कृतवान्। सः सस्नेहं सत्कारं कृत्वा, तं कुशलं पृष्टवान्; मुनिः सुखेन उपविष्टः शान्तः, रघुनन्दनः भाषितवान्। शेषः उवाचः—एवं सत्कृतं मुनिं, ब्रह्मचर्यतपसां निधिं, सर्वलोकगुरुः, बुद्धिमान् वीरः, उक्तवान्। "स्वागतं ते महाबाहो कुम्भयोनिः तपोनिधे; तव दर्शनात् सर्वे, स्वजनैः सह, शुद्धिम् प्राप्ताः। किं ते मनः वेदशास्त्रेषु प्रवृत्तम्? पृथिव्यां कस्यापि तपस्याः विघ्नः नास्ति। भाग्यशालिनी लोपामुद्रा धर्मपत्नी, यस्याः पातिव्रत्येन सर्वं शुभं धर्मेण सम्पद्यते। कथय महाभाग धर्ममूर्ते, करुणासिन्धो, किं कर्तव्यम् अकामस्य, मुनिश्रेष्ठ?" "तव तपोयोगबलात् सर्वं तव इच्छायाः अनुगुणं स्यात्; तथापि, मुनिश्रेष्ठ, कृपां मयि दर्शय।" शेषः पुनः उवाचः—एवं राजाधिराजेन बुद्धिमता उक्तः, लोकगुरुः, रामं जगन्नाथं, विनययुक्तं वाक्यं प्रत्युवाच। अगस्त्यः उवाचः—"स्वामिन्, तव दर्शनं देवेषु अपि दुर्लभम्; तव अनन्तकृपया अहम् आगतः, राजाधिराज। रावणाख्यः राक्षसः, लोकविघातकः, त्वया हतः; तस्मात् देवाः सुखिनः, तस्मात् विभीषणः राजा। राम, तव दर्शनात् अद्य मम सर्वे पापाः नष्टाः; मम चित्तनिधिः हर्षेण पूर्णः, देवश्रेष्ठ।" एवं उक्त्वा, कुम्भसम्भवः मुनिः क्षणात् मौनं प्राप्तवान्, रामदर्शनात् हर्षेण मनः पूर्णम्। रामः पुनः तं ज्ञानविशारदं मुनिं पप्रच्छ—"त्वं सर्वं लोकातीतं, यत् अस्ति, यत् भविष्यति, जानासि। मुनिश्रेष्ठ, सर्वं विस्तारतः कथय, यथा पृच्छामि—कः अयं रावणः, मया हतः, देवविनाशकः? कः अयं कुम्भकर्णः? कस्य वंशः अयं दुष्टचेतनः? देवः, दानवः, पिशाचः, राक्षसः वा किम्?" "सर्वं विस्तरेण कथय, सर्वज्ञ, त्वं सर्वं जानासि; अतः कृपां दर्शय, सर्वं कथय।" एवं उक्त्वा, कुम्भसम्भवः तपोनिधिः, रघुवंशराजेन पृष्टं, वाक्यम् आरब्धवान्। "राजन्, ब्रह्मा, प्रजापतिः, पुत्रः पुलस्त्यः आसीत्; ततः विश्रवा वेदविद् जातः। तस्य द्वे पत्न्यौ, पतिव्रताचार्ये; एकं नाम मन्दाकिनी, अन्यं कैकसी। प्रथमायाः कुबेरः उत्पन्नः, धनाध्यक्षः, विश्वरक्षणे रमणीयः; शिवकृपया लङ्कां निवासस्थानं कृतवान्।