सदा ऋषयः तं परमं विष्णोः पदं पश्यन्ति, या नित्यं, अव्ययम्, दिव्यं च, हे देवि, यद् विश्वतश्चक्षुरिव व्याप्नोति। तत्र ब्रह्मा, रुद्रः, अन्ये च देवाः प्रवेष्टुं न शक्नुवन्ति; केवलं ज्ञानयोगेन शास्त्रमार्गेण च, योगिनां श्रेष्ठैः तद् दृश्यते। अहं ब्रह्मा, देवाः, महर्षयः अपि तद् न जानन्ति; सर्वेषां उपनिषदानां तत्त्वं विचिन्त्य, अहं तत्त्वं वक्ष्यामि, हे साध्वि। तस्मिन् परमविष्णोः पदे, यत् 'मङ्गलालय' इति कथ्यते, तत्र बहुशृङ्गाः गावः वसन्ति, जनाः च परमसुखिनः सन्ति। तत्र धनुर्धरस्य गोपालस्य विष्णोः परमं पदं विराजते, यत् गोभिः गोपालैः च दीप्तिमान् 'सुखालय' इति प्रसिद्धम्। तद् सूर्यवर्णं, तमःपरं, अव्ययं ज्योतिः; ब्रह्मलोकानां मूलं, शुद्धसत्त्वं, नित्यम्। अस्मिन्सदा स्थायिन्यां पृथिव्यां, तस्मिन् परमपदे, द्वौ नित्ययुवानौ तिष्ठतः, जाग्रतौ, दीप्तिमन्तौ, सनातनौ। तयोः भगिन्यः, या विष्णोः प्रियाः, तत्रैव उत्पन्नाः; अत्रैव प्राचीनाः साध्याः च सर्वे नित्यदेवाः च निवसन्ति। ते स्वर्गं प्राप्नुवन्ति, महिमान्विताः, शुभदर्शनाः; तत्र ब्राह्मणाः प्राज्ञाः, जाग्रताः, प्रकाशन्ते। ये ज्ञानी ब्राह्मणाः, मैत्र्यर्थिनः, तद् पदं प्राप्नुवन्ति; यत् विष्णोः परमं पदं, तत् मोक्ष इति कथ्यते। ये तस्मात् बन्धनात् विमुक्ताः, ते सुखावस्थां प्राप्नुवन्ति; तद् प्राप्त्वा पुनः न प्रतिनिवर्तन्ते—अतः तत् मोक्ष इति निगद्यते। मोक्षः परमं पदं, दिव्यम्, अमृतं, विष्णोः आलयः; अव्ययम्, परमं धाम, वैकुण्ठः, नित्यस्थानम्। तत् नित्यं परमं व्योम, ज्येष्ठं च प्राचीनतमम्; एतानि अच्युतस्य परमपदस्य पर्यायवाचकानि। अधुना तस्य त्रिविधरूपस्य स्वरूपं विस्तारतः वक्ष्यामि। एवं श्रीपद्ममहापुराणे उत्तरखण्डे पञ्चपञ्चाशत्सहस्रसंख्यकश्लोकसंहितायाम् उमामहेश्वरसंवादे सप्तविंशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः 'त्रिविधरूपवर्णन' इति नाम्ना प्रवर्तते। श्रीरुद्र उवाच— हे हिरण्याक्ष हिरण्यकशिपू च, कश्यपस्य पुत्रौ, महाबलिनौ, दितेः आत्मजौ, पराक्रमे महानुभावौ, सर्वदैत्याधिपती च। तयोः नाम्ना जयविजयौ; ते श्वेतद्वीपे हरिं गत्वा, तत्र महर्षीणां, सनकादीनां, हरिदर्शनकाङ्क्षिणां मार्गं निरोधयामासतुः। हे देवि, तौ देवश्रेष्ठौ, महाबलिनौ, ऋषीणां मार्गं रुद्ध्वा, ताभिः शप्तौ। सनकादयः ऊचुः— 'इदानीं यूयं भूमौ भगवत्सेवकत्वं प्राप्तवन्तौ।' रुद्र उवाच— एवं तैः शप्त्वा, महर्षयः तत्रैव स्थिताः। तदनन्तरं भगवान् तद् विज्ञाय, तौ अपि आह्वयत्। ततः तौ उत्थाय, तत्र भगवता, सृष्टिकर्त्रा, संबोधितौ। भगवान् उवाच— 'यूयं महात्मसु अपराधं कृतवन्तौ, द्वारपालौ, एष दोषः अव्यतिक्रान्तव्यः। सप्तजन्मानि मम निष्कलङ्कभक्तौ दास्ये स्थित्वा, अथवा शत्रुत्वेन त्रिषु जन्मसु, मम पूजनं कृत्वापि।' रुद्र उवाच— एवं भगवता उक्तौ तौ महाबलिनौ परमेश्वरं प्रत्यूचतुः। जयविजयौ ऊचुः— 'न वयं भूमौ चिरं स्थितुं शक्नुमः, हे सम्मानदायक; अतः शत्रुत्वेन जन्म स्वीकरोमः, गन्तुम् इच्छामः। भगवत्, त्वया हन्यमानौ तव सायुज्यं प्राप्स्यावः।' रुद्र उवाच— एवं उक्त्वा, तौ महाद्वारपालौ प्रथमं पुनर्जन्म प्राप्नुतः। तौ कश्यपस्य महाबलिनौ पुत्रौ, दित्यां दानवौ जातौ— ज्येष्ठः हिरण्यकशिपुः, कनिष्ठः हिरण्याक्षः। तौ लोकेषु विख्यातौ, महाबलिनौ, गर्वितौ; हिरण्याक्षः, अतिविस्तीर्णदेहः, अतीव दर्पयुक्तः। सः सहस्रबाहुः, पृथिवीं पर्वतैः, समुद्रैः, द्वीपैः, सर्वैः च प्राणिभिः सह उद्धृत्य, शिरसि स्थाप्य, अधःपातालं प्रविष्टवान्। तदा सर्वे देवगणाः भीताः, करुणं ववन्दुः। ते भगवन्तं नारायणं शरणमुपेयुः, दुःखरहितम्; तदा सः अद्भुतं तद्वृत्तान्तं ज्ञात्वा, शङ्खचक्रगदाधरः— जनार्दनः, वराहरूपं विश्वरूपं च धारयन्, यस्य शरीरं नादिः न मध्यं न अन्तः, सर्वदेवतात्मा, महाबलः— सर्वत्र हस्तनेत्रयुक्तः, महादंष्ट्रः, महाबाहुः, सः परमेश्वरः एकदंष्ट्रेण तं दानवं जघान। दितेः दुष्टपुत्रः, महाकायः, भग्नः, मृता; पृथिवीं पतितां दृष्ट्वा, तां पूर्ववत् दंष्ट्रया उद्धृत्य। तां शेषे स्थापयित्वा, तदा कूर्मरूपं धारयन्, सर्वे देवाः, महर्षिभिः सह, वराहरूपिणं हरिं दृष्ट्र्वा, भक्तिनम्राङ्गाः, स्तुतिं चक्रुः। देवाः ऊचुः— 'यज्ञवराहाय नमः, शतबाहवे नमः; देवदेवाय नमः, विश्वरूपाय नमः। रक्षणस्वरूपाय नमः, सर्वयज्ञात्मने नमः; कालरूपाय, क्षणमात्रदिव्यघटिकाय नमः। सर्वभूतात्मने नमः, ऋग्वेदात्मने नमः; देवात्मने नमः, सामवेदात्मने नमः। ओंकारस्वरूपाय नमः, यजुर्वेदात्मने नमः; ऋक्पदस्वरूपाय, चतुर्वेदमूर्तये नमः। वेदाङ्गाङ्गोपाङ्गयुक्ताय नमः, गोविन्दाय, अनाद्यन्ताय नमः। वेदवेद्याय नमः, एकरूपपरमात्मने नमः; श्रीभूपतये, जगत्पितरं पुनः पुनः नमः।' रुद्र उवाच— एवं वराहरूपिणं देवमेतैः स्तवैः स्तुत्वा, ते आत्मनां पतिं हरिं, गन्धपुष्पादिभिः पूजयामासुः।