रामस्य आगमनसमये, हृष्टजनानां शुभवचनानि श्रुत्वा, येषां रोमाञ्चिताङ्गानि रामदर्शनसंपन्नानि बभूवुः, स रामः परममङ्गलमार्गमधिरोहन् प्रविष्टवान्। स मार्गः शोभनः, सुमृष्टपथचतुष्पथयुक्तः, चन्दनजलसिक्तः, पुष्पपल्लवविक्षिप्तश्च आसीत्। तस्मिन्नेव काले, नगरनार्यः काःचन काञ्चिद् विटपिकां समाश्रित्य, रघुनाथस्य रूपदर्शनलालसा, परस्परं वदन्त्यः स्थिताः। ताः नगरनार्यः ऊचुः— "धन्याः खलु ते वनवासिन्यः भिल्लकन्यकाः, या रामस्य कमलमुखमात्मनां कमललोचनैः अपिबन्, तेषां सौभाग्येन तादृशं हर्षम् उदभूत्। पश्यत वीरस्य रामस्य कमलनयनस्य मुखं, यस्य दर्शनात् देवाः अपि, लोककर्तारः, परमं सौभाग्यम् अवाप्नुवन्—किं पुनः वयं धन्याः! पश्यतैतत् मुखं, मनोहरस्मितं, किरीटमण्डितं, बन्धूकसदृशवर्णप्रभं, शुचिदन्तं, उन्नतनासिकं च।" एवं उक्त्वा, ताः नार्यः, रामं कमलदललोचनाभिः स्नेहेन पश्यन्त्यः, स्नेहपरिपूर्णं जगद् गृहाणि च अपारस्नेहपूर्णानि अनुभूय, रोमाञ्चिताङ्ग्यः हृष्टाः बभूवुः। अथ वात्स्यायनः नागेशं पृथिवीभारन्यं प्राह—"भगवन्, मम प्रश्नं शृणु, कृपया तद्विस्तरेण व्याख्यास्व। यदा रघुनाथः वनं गतः, तदा सा शून्यहृदया, केवलं देहतः स्थित्वा, अवसिता आसीत्। विरहक्लिष्टा, कृशशरीरा, शोकसमन्विता सा, सुमुखात् मन्त्रिणः रामागमनवार्तां श्रुत्वा—कथं हृष्टा? किम् अभवत्? किम् लक्षणं? रामचन्द्रस्य वार्ताहरं प्रतिं किम् उक्तवती? मम एषः संशयः त्वया विनिर्णीयताम्; तव कृपया, रघुनाथस्य यशः विस्तरेण कथय।" शेषः उवाच—"साधु पृष्टं त्वया, महाभाग, एतेषां ब्राह्मणश्रेष्ठानां सन्निधौ। शृणु, प्रत्यक्षं कथयामि। सा पुनः पुनः रामागमनामृतं तस्य दूतस्य वक्त्रपद्मात् पतितं पिबन्ती, हर्षविह्वला, स्तब्धशरीरा बभूव। सा चिन्तयामास—'मम मोहिता बुद्धिरिदं स्वप्नं वा? अथवा मृषावचनानि? अहं दारिद्र्यपातिता कथं पुनः रामं पश्येयम्?' 'महातपसा सुतं प्राप्तवती, किन्तु मम कस्यापि पापस्य फलात् सः पुनः मत्तः पृथक् कृतः। सुमन्तः कुशलः किम्? रामः सीतया लक्ष्मणेन च सह कुशलः वा? स वीरः, वननिवासी, मां शोकाकुलां कथं स्मरति?' इति रघुनाथस्मरणपरायणा सा दुःखातुरया, स्वपराभिप्रायव्यक्तिं न शक्नुवती, उच्चैः विलपन्ती, सुमुखः मातरं तां दुःखार्णवे निमग्नां दृष्ट्वा— सूक्ष्मवस्त्रैः समीर्य, चेतनां प्राप्तवतीं कृत्वा, पुनः पुनः सौम्यसान्त्वनवचनानि मातरं प्रति उवाच। रामागमनस्मरणेन पुनः हर्षयन्—'माते! रघुनाथः लक्ष्मणेन सह आगतः, जानिहि। सीतया सह तं पश्य, आशीर्वादं ददातु' इति सुमुखस्य सत्यवचनं श्रुत्वा— 'या हर्षवेल्लिता सा, अहं न जानामि' इति। सा उत्थाय प्राङ्गणे समागता, रोमाञ्चिता, पुलकिताङ्गी। हर्षकम्पिता, अश्रुपूरितलोचना, रामं दृष्ट्वा—स रामः राजरथारूढः आसीत्। स मातुः गृहं प्रविष्टवान्, कैकय्याः बुद्धिमतीया मार्गदर्शिता; सा कैकयी अपि लज्जया जर्जरिता, रामस्य पुरतः स्थित्वा, किंचित् न उक्तवती, पुनः पुनः महाचिन्तया पीडिता। रामः, सूर्यवंशध्वजः, मातरं लज्जितां दृष्ट्वा— मृदुभिः सन्मानपूर्वकवाक्यैः सान्त्वयामास। श्रीरामः उवाच—'माते, अहं वनं गत्वा सम्यक् कृतवान्। अधुना किं कर्तव्यम्, किं त्वदीयं आज्ञां विना? अहो, मया न कापि दोषः कृतः; किं त्वं मां न पश्यसि? भरतं च आशीर्वद, मामपि पश्य।' इति वचनं श्रुत्वा, सा, नम्रवदना, निरदोषा, शनैः शनैः उवाच—'राम, स्वगृहं गच्छ।' रामः, पुरुषसत्तमः, मातुः वचनं श्रुत्वा, प्रणम्य, सुमित्रायाः करुणासिन्धोः गृहं जगाम। सुमित्रा, महात्मा, रामं लक्ष्मणेन सह दृष्ट्वा, 'दीर्घायुष्मान् भूयाः' इति आशीर्वचनं दत्तवती। रामः, धर्मात्मा, मातुः पादौ प्रणम्य, आलिङ्ग्य हृष्टया, पुनः उवाच—'रत्नयोनि जातेन भ्रात्रा मया न किञ्चित् कृतम्, यथा अनेन बुद्धिमता मम शोकं नाशितम्।' 'रावणेन सीता हृता, मया पुनः प्राप्ता। मातः, लक्ष्मणस्य सर्वं कृत्यं विद्धि।' सुमित्रायाः आशीर्वादं शिरसा गृहीत्वा, स्वमातुः गृहं सुरसमूहैः परिवृतः जगाम। तत्र मातरं हृष्टां, पुत्रदर्शनकाङ्क्षिणीं दृष्ट्वा, हरिः स्ववाहनात् शीघ्रं अवतीर्य, तस्याः पादौ गृहीतवान्। सा माता, पुत्रदर्शनलालसा, पुनः पुनः रामं आलिङ्ग्य, परमं हर्षं प्राप्तवती। पुलकिताङ्गी, कण्ठगद्गदया वाचा, नेत्राभ्यां हर्षाश्रुपातं स्रवत्। रामः मातरं विनीताम्, कर्णाभरणरहितां, हस्तपादालङ्कारवर्जिताम्, तादृशरूपधारिणीं दृष्ट्वा—दर्शनात् किंचित् उत्साहिता, कृशाङ्गी, शोकयुक्ता च सा। स चिन्तयामास—'इदानीं शोकस्य न समयः'—इति, तस्यै सम्बोध्य वचनं उवाच।