शृणु हे गिरिकान्ते, त्रैविध्यश्रियाः स्वरूपवर्णनम्। प्रधानस्य च परमव्योम्नः मध्ये विरजा नाम दिव्या नदी प्रवहति। सा पुण्या नदी वेदाङ्गस्वेदसम्भूतवारिणी, तस्याः परतः परमव्योम्नि नित्यं त्रैविध्यं वस्तु स्थितम्। तदमृतं शाश्वतमनन्तं चिरस्थायि परमं पदं शुद्धं सत्त्वमयं दिव्यं अक्षयं ब्रह्मणः पदम्। तद् अनन्तसूर्याग्निसमप्रभं, न कदापि क्षीयमानं, वेदस्वरूपं शुद्धं, सृष्टिप्रलयवर्जितं च। अनन्तं, अजं, नित्यं, जाग्रत्स्वप्नाद्यवस्थारहितं, सुवर्णमयं, मोक्षधाम, ब्रह्मानन्दप्रदम्। तत्र न तुल्यं न चोत्तमं, नादिः न च अन्तः, शुभं, अद्भुतप्रभं, रमणीयं, नित्यसुखसिन्धुं च। आदौ एवम्गुणसम्पन्नं तत् परमं विष्णोः पदं, न तत्र सूर्यः न चन्द्रमाः न च अग्निः प्रकाशयन्ति। यं प्राप्त्वा न निवर्तन्ते, तत् हरिपरमं पदम्; तच्च परमं नित्यं अक्षरं विष्णोः धाम न कोटियुगैः अपि वर्णयितुं शक्यते। नाहं, न च स्रष्टा, न महर्षिसंघाः अपि, हरिपदस्य वर्णनं कर्तुं समर्थाः। तस्मिन् अक्षरे भगवान् वसति; वेत्थ वा न वेत्थ वा सखि, तथैव। तदक्षरं वेदगुह्यं, यस्मिन्सर्वे देवाः स्थिताः; यः तद्वेत्ति, तस्य स्तोत्रपाठेन किम्? ये तद्विदुः, ते तत्रैव निवसन्ति। ऋषयः सदा तद्विष्णोः परमं धाम पश्यन्ति; अक्षरं, नित्यं, दिव्यं, नेत्रवद् व्याप्यं। न तत्र ब्रह्मा, न रुद्रः, नान्ये देवाः प्रविशन्ति; ज्ञानयोगमार्गेण योगिनां श्रेष्ठैः दृश्यते। नाहं, न ब्रह्मा, न देवाः, न महर्षयः तद्विद्मः। सर्वोपनिषदां सारं विचिन्त्य तद्वदामि, सुभगे। तस्मिन् विष्णोः परमधाम्नि, यत् शुभधाम इति प्रसिद्धं, यत्र सुभूर्यश्रृङ्गाः गावः, जनाः च परमसुखिनः। तत्र धनुर्धरस्य गोपालवेषस्य विष्णोः परमधाम प्रकाशते, यत् गवां गोपालानां च तेजोमयं धाम, यत् सुखधाम इति कथ्यते। सौरवर्णं, तमोऽतीतं, अक्षरदीप्तिं, ब्रह्मलोकाधारं, शुद्धसत्त्वमयं, नित्यं च। तस्मिन्नित्ये भूमण्डले, तस्मिन् परमधाम्नि, द्वौ नित्ययुवान् तिष्ठतः, दीप्तिमन्तौ, सनातनौ च। तयोः भगिनीः, या विष्णोः प्रिया नित्ययुवतयः, तत्रैव उत्पन्नाः; तत्रैव सानातनाः साध्या, सर्वे च नित्यदेवाः वसन्ति। ते स्वर्गं प्राप्नुवन्ति, महिम्ना शुभरूपिणः; तत्र प्राज्ञा ब्राह्मणाः जाग्रतः प्रकाशन्ते। प्राज्ञा ब्राह्मणाः, सख्यं कामयमानाः, तत् धाम प्राप्नुवन्ति; तत् विष्णोः परमधाम मोक्ष इति कथ्यते। ये तस्मात् बन्धनात् मुक्ताः, ते सुखावस्थां प्राप्नुवन्ति; तं प्राप्त्वा न निवर्तन्ते, अतः सैव मोक्षः। मोक्षः परमं पदं, दिव्यं, अमृतं, विष्णोः धाम; अक्षरं, परं स्थानं, वैकुण्ठं, नित्यस्थानं च। स एव नित्यं परमं व्योम, श्रेष्ठं प्राचीनं; एतानि अच्युतस्य परमधाम्नः पर्यायशब्दाः। अधुना तस्य त्रैविध्यरूपस्य विस्तारतः वर्णनं करिष्यामि। एवं श्रीपद्ममहापुराणे उत्तरखण्डे पञ्चपञ्चाशत्सहस्रसंख्यायां संहितायां उमामहेश्वरसंवादे सप्तविंशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः 'त्रैविध्यस्वरूपवर्णन'नामकः। श्रीरुद्र उवाच— हिरण्याक्ष हिरण्यकशिपू च कश्यपसुतौ, दितिपुत्रौ बलिनौ, सर्वदैत्येश्वरौ। तयोः नाम्ना जयविजयौ; श्वेतद्वीपे तौ हरीं गतौ। तत्र तौ महाबलिनौ सनाकादीन् महर्षीन् हरीदर्शनकाङ्क्षिणः निरुद्धवन्तौ। हे देवि, तौ देवश्रेष्ठौ महाबलिनौ, सनाकादीनां मार्गं निरुद्धवन्तौ, तैः शप्तौ। सनाकाः ऊचुः— तद् त्यक्त्वा, भवन्तौ भूमौ देवदासौ जातौ। रुद्र उवाच— एवं तान् शप्त्वा महर्षयः तत्रैव स्थिताः। भगवान् तद्वृत्तं विज्ञाय, तौ अपि आह्वयत्। ततः तौ उत्थाय तत्रैव भगवता प्रजापतिना संबोधितौ। भगवान् उवाच— युवां महाबलिनौ महात्मसु अपराधं कृतवन्तौ। एष दोषोऽवध्यः; सप्तजन्मानि मम निष्कलङ्कभक्तौ दासभावेन भविष्यथः। अथवा शत्रुभावेन त्रिजन्मानि, मां पूजयन्तौ अपि। रुद्र उवाच— एवं उक्त्वा तौ महाबलिनौ परं देवमूचतुः। जयविजयावूचतुः— न वयं भूमौ दीर्घकालं स्थितुं शक्नुमः, हे सम्मानदायक; तस्मात् शत्रुभावेन एव जन्म याचामः, गन्तुम् इच्छामः। भगवता हतौ स्यावः तव सान्निध्यं प्राप्स्यावः। रुद्र उवाच— एवं उक्त्वा तौ द्वारपालश्रेष्ठौ पुनर्जन्म प्राप्नुतः। तौ कश्यपस्य सुतौ, दितिगर्भे महादैत्यौ जातौ— ज्येष्ठः हिरण्यकशिपुः, कनिष्ठः हिरण्याक्षः। तौ उभौ त्रिषु लोकेषु प्रसिद्धौ, महाबलपराक्रमौ; हिरण्याक्षः असंख्येयशरीरः, अतीव गर्वितः। सः सहस्रबाहुः, पृथिवीं पर्वतसागरद्वीपसहितां सर्वप्राणिभिः समूलं उद्धृत्य, शिरसि स्थाप्य, पातालं प्रविष्टवान्। तदा सर्वे देवगणाः भयाकुलाः उच्चैः व्याहरन्। ते निर्भयाय नारायणं शरणं ययुः; तदा स तदद्भुतं विज्ञाय, शङ्खचक्रगदाधरः जनार्दनः, वराहरूपं विश्वरूपं च, यस्य न आदि न मध्यं न अन्तः, सर्वदेवतात्मा महाबलः— तं स्वरूपं धारयामास।