दुःखभागिन्याः मम निद्रा केवलं पापशुद्धये यत्नेन क्रियते, पुनः पुनः रामचन्द्रपादस्मरणं कृत्वा अहं तां निर्वर्तयामि, हे सुमन्त। धन्या सा सुमित्रा, या पतिसता, वीरमातृका, यस्याः पुत्रः प्रतिदिनं रामपादसेवां करोति। तस्मिन्ग्रामे नूनं भ्रातृभक्तः भरतः निवसति, उच्छ्वसितविलापं कुर्वन्; स एव ग्रामः तेन दृष्टः। शेष उवाच—ततः तस्य मिलनलालसया कम्पितहृदयः धर्मप्रधानः भरतः पुनः पुनः भ्रातरं स्मरन् स्थितः। स महाबलिनं हनूमन्तं वायुपुत्रं, यस्य दन्ताः शशाङ्ककान्त्या तमः नाशयन्ति, इत्युक्तवान्—“श्रुणु वीर हनुमन्, मम भ्रात्रा दीर्घविरहजनितकम्पकण्ठेनोक्तानि वचनानि। गच्छ तं भ्रातरं, हे वायुपुत्र वीर, यो मम विरहेण कृशकायः यष्टिवद् जातः। स च वल्कलधारी, जटिलः, विरहेण पीडितः, फलानि अपि न भुङ्क्ते। यस्य अन्यायाः पत्नी मातृवत्, सुवर्णं मृत्तिकावत्, प्रजाः आत्मसुतवत् रक्षति—स मे बान्धवः धर्मज्ञः। मम विरहाग्निना दग्धं तस्य शरीरे शीघ्रं आगमनसन्देशस्य हर्षवृष्ट्या सिञ्चय। तम् उक्त्वा, रामः सीतया सह, लक्ष्मणेन, सुग्रीवेण च अन्यैः कपिश्रेष्ठैः, विभीषणादिभिः राक्षसैः सहितः, पुष्पकविमाने सुखेन स्थितः आगतः इति वद। यस्य आगमनात् मम अनुजः शीघ्रं सुखं प्राप्स्यति।” एवं रघुवंशश्रेष्ठस्य धर्मात्मनः वचनानि श्रुत्वा, स हनुमान् भरतस्य नन्दिग्रामस्थितं गृहम् अगच्छत्, आज्ञां पूरयन्। नन्दिग्रामम् उपेत्य, वृद्धमन्त्रिभिः सुशासितम्, स भरतं दृष्टवान्, यो भ्रातृवियोगदुःखेन कृशः, धर्मज्ञः आसीत्। स तं वृद्धमन्त्रिभिः सह रामकथां कथयन्तं, रामपदाम्बुजनिष्ठाभक्तिरसपूरितवचनं, दृष्टवान्। स धर्ममूर्तये भरताय नमः कृतवान्, यः स्रष्ट्रा सर्वगुणसम्पन्नः शुद्धसारः निर्मितः। तं दृष्ट्वा भरतः शीघ्रं समुत्थाय, कृताञ्जलिः, “स्वागतम्! कथय, रामः कुशलिनः वा?” इति पप्रच्छ। एवं वदतः तस्य दक्षिणबाहुः कम्पितः, दुःखं हृदयात् निःसृतम्, आनन्दबाष्पपूरितमुखः अभवत्। राजानं तथा स्थितं दृष्ट्वा कपिश्रेष्ठः प्रत्युवाच—“रामः लक्ष्मणेन सह समीपे आगतः इति विद्धि।” रामागमनसन्देशामृतसिक्तः तस्य शरीरे हर्षः व्यजायत; रावणस्य तु न वेद्मि गतिम्। स उवाच—“मम न किंचित् त्वत्तः पृथक्; अहं तव दासः, रामसन्देशवाहकः।” वसिष्ठः तदर्घ्यं गृह्य, वृद्धमन्त्रिभिः सह, हर्षपूर्णः, हनूमता दर्शितमार्गेण रामं प्रति जगाम। दूरात् पुष्पकविमानमध्यस्थं सीतया लक्ष्मणेन च सह आगच्छन्तं रमणीयं रामं दृष्ट्वा, रामः अपि पदातिं जटावलकलाजिनधारिणं भरतं समीपं आगच्छन्तं दृष्ट्वा प्रणनाम। मन्त्रिणः अपि भ्रातृरूपेण तत्र समागताः, जटावलकलधारिणः, निरन्तरतपसा कृशकायाः, तेन दृष्टाः। रामः तादृशं राजानं दृष्ट्वा चिन्तयामास—“अयम् दशरथस्य पुत्रः, राजा राज्ञां, धर्मज्ञः। मम अनुजः पदातिः, जटावलकलधारी—वनमध्ये मम इदृशं दुःखं नान्यत्। मम विरहेण यथा रूपपरिवर्तनं कृतम्—पश्य, प्रियभ्राता, प्राणाधिकः, मम सखा। मम आगमनवार्तया वृद्धैः मन्त्रिभिः सह हर्षितः वसिष्ठेन सह भरतः माम् अभिगन्तुम् आगच्छति।” एवं वदन् राजा, विभीषणं, हनूमन्तं, लक्ष्मणं च महत्सम्मानं कृत्वा, पुष्पकविमानात् शीघ्रं अवतीर्णः। विरहदुःखेन सिक्तचित्तः, स यानात् शीघ्रं अवतीर्य, पुनः पुनः “भ्रातः, भ्रातः, भ्रातः, भ्रातः” इति उच्चैः उक्त्वा, रामं समीपमगच्छत्। देवान्सहितं रामं दृष्ट्वा, भ्रातृवियोगदुःखपीडितः प्राज्ञः भरतः, हर्षबाष्पपरिप्लुतः, प्रणिपत्य रामं दृष्टवान्। रघुनाथः तं भूमौ प्रणिपातिनं दृष्ट्वा, हर्षप्रदीप्तमुखः, बाहुभ्यां उत्थापितवान्। उत्थापितोऽपि स न तिष्ठति, पुनः पुनः अश्रूणि मुमोच, रामपदाम्बुजयोः बाहू अङ्कुरुत्। भरतः उवाच—“दया कुरु, राम, अहं पापिष्ठः, दुष्कृतः, दुष्टाचारः, महाबाहो, करुणासिन्धो, तव अनुग्रहेण।” “या तव हस्तस्पर्शं कठिनं मन्यसे, सा एव पादः मम कृते अरण्ये विचरितः।” इत्युक्त्वा, अश्रुपूरितमुखः, विषण्णः, पुनः पुनः स तं आलिङ्ग्य, कृताञ्जलिः, हर्षविमुखमुखः तस्य पुरतः स्थितः। रघुनाथः, करुणानिधिः, अनुजं समालिङ्ग्य, ततः मन्त्रिप्रवरेभ्यः ससम्मानं कृत्वा, तेषां कुशलं पप्रच्छ। ततो भ्रात्रा भरतेन सह पुष्पकविमाने उपविष्टः, भरतः सीतां, भ्रातुः धर्मपत्नीं, निर्दोषां, दृष्टवान्। स जानक्याः पत्युः धर्मपत्नीं अनुस्मृत्य, अनसूयायाः अत्रिपत्नीवत्, वा लोपामुद्रायाः अगस्त्यपत्नीवत्, तां तद्वद् नाम चकार।