बहूनां रात्रीनां च वर्षाणां च यावद् आयुः तस्य ब्रह्मणः, योऽव्यक्तसमुत्पन्नः, तावत् कालपर्यन्ते ब्रह्मणः अन्ते सर्वं विनश्यति। तदा कालाग्निना तण्डुल्यण्डमध्ये स्थिताः लोकाः दग्धाः भवन्ति, सर्वे च भूतगणाः विष्णोः प्रकृतौ लीयन्ते। तस्याण्डस्य आवरणानि ये पंचमहाभूतानि, तानि अपि प्रकृतौ विलयं यान्ति; सा च प्रकृतिः, या हरिणा आश्रिता, सर्वलोकानां आधारः भवति। एषा भगवता सदा जगतः सृष्टिलयकारिणी; देवेशेन लीलार्थं जगन्माया निर्मिता। अविद्या, प्रकृतिः, माया—एता त्रिगुणात्मिकाः, नित्यं सृष्टिस्थितिलयहेतवः। योगनिद्रा, महमाया, त्रिगुणयुक्ता प्रकृतिः, अव्यक्ता च आद्याप्रकृतिः, एषा विष्णोः लीलाधिपतेः स्वामिनी। सृष्टिलयौ सदा प्रकृतेः एव सम्भवन्ति; अनन्तानां प्रकृतीनां निवासः घनतमः, अव्ययः तमः। तस्याः उपरि सीम्नि विरजा नाम नित्याः अनन्ता च स्थिताः; सा स्थूलसूक्ष्मरूपेण समग्रं जगत् धारयति। तस्यां सृष्टिलययोः विस्तारसंकोचौ स्मर्येते; एवं सर्वे भूतगणाः प्रकृत्यां संनिहिताः। ततः सर्वं शून्यं भवति, महाप्रकृतौ लीनम्; एवं प्रकृतेः परमं वैभवं। अथ त्रिविधवैभवरूपं शृणु, हे गिरिसुतप्रिये; प्रधानस्य च परमव्यक्तस्य च मध्ये विरजारूपा नदी प्रवहति। सा पुण्या नदी, या वेदाङ्गस्वेदोद्भूतवारिण्या प्रवहति; तस्याः पार्श्वे परं व्योम्नि नित्यं त्रैधात्म्यं स्थितम्। तदक्षरं नित्यमनन्तं परमं धाम, शुद्धं सत्त्वमयं दिव्यं अक्षयम्—ब्रह्मणः निवासः। तत् तेजसा कोटिसूर्याग्निसमप्रभं, अव्ययम्; सर्ववेदमयं शुद्धं, सृष्टिलयनिर्मुक्तम्। अनन्तं, अजातं, नित्यं, जागरितस्वप्नाद्यवस्थारहितम्; सुवर्णमयं, मोक्षधाम, ब्रह्मानन्दप्रदं। न तुल्यं न च श्रेष्ठं, न आदिः न च अन्तः, शुभम्; अद्भुतप्रभं, रमणीयं, नित्यसुखसिन्धुं। एवं गुणैः युक्तं तद् विष्णोः परमं धाम; न सूर्यः न चन्द्रः न अग्निः तद् प्रकाशयन्ति। यं प्राप्त्वा न निवर्तन्ते, तत् हरिणः परमं धाम; तद् परमं नित्यं अक्षयं विष्णोः धाम, कोटिकल्पैरपि वर्णयितुं न शक्यते। अहं, न च ब्रह्मा, न महर्षिसंघाः, तस्य हरिधाम्नः वर्णनं समर्थाः; तत्र तस्मिन्नक्षरे भगवाँस्सदा स्थितः, जानाति वा न वा, तथैव, हे सखे। तदक्षरं वेदगुह्यं, यत्र सर्वे देवाः स्थिताः; यः तद् वेत्ति, तस्मै स्तोत्रपाठस्य किं फलम्? ये तद् जानन्ति, ते तत्रैव सह वसन्ति। मुनयः सदा तद्विष्णोः परमं धाम पश्यन्ति; अक्षरं, नित्यम्, दिव्यं, हे देवि, नेत्रवत् व्याप्य स्थितम्। तत्र न ब्रह्मा, न रुद्रः, नान्ये देवाः प्रविशन्ति; ज्ञानयोगशास्त्रमार्गेण तद् योगिश्रेष्ठैः दृश्यते। अहं, ब्रह्मा, देवाः, महर्षयः अपि तद् न जानन्ति; सर्वोपनिषदां तत्त्वं विचिन्त्य तत् वक्ष्यामि, हे साध्वि। विष्णोः परमधाम्नि, यत् शुभस्थानम्, यत्र बहुशृङ्गगावः वसन्ति, तत्र जनाः परमं सुखम् अनुभवन्ति। तत्र धनुधरः गोपालरूपधारी विष्णुः परमं धाम प्रकाशितवान्; गोगोपविभूषितं परमं सुखधामाख्यम्। सूर्यसंकाशं, तमोऽतीतम्, अक्षरं ज्योतिः; ब्रह्मलोकानां मूलं, शुद्धसत्त्वं नित्यम्। तस्मिन्नित्ये भूमौ, तस्मिन् परमधाम्नि, द्वौ नित्ययुवान् जाग्रतः, दीप्तौ, प्राचीनौ च स्थितौ। तयोः भगिनीः, या विष्णोः प्रियायुवत्यः, तस्माद् उत्पन्नाः; अत्रैव पुरातनाः साध्या देवगणाश्च नित्याः वसन्ति। ते दिव्यमहिमानः, शुभरूपधारिणः, स्वर्गं यान्ति; तत्र ब्राह्मणाः जाग्रतः, प्रकाशन्ते। ज्ञानी ब्राह्मणाः, सान्निध्यकांक्षिणः, तद् धाम प्राप्नुवन्ति; तद्विष्णोः परमं धाम मोक्षः इति कथ्यते। ये बन्धनात् विमुक्ताः, ते परमं सुखस्थानं प्राप्नुवन्ति; तद् प्राप्त्वा न पुनः प्रतिनिवर्तन्ते, अतः मोक्ष इति उच्यते। मोक्षः परमं पदं, दिव्यं, अमृतं, विष्णोः धाम; अक्षरं, परं स्थानं, वैकुण्ठं, नित्यं स्थानम्। तत् नित्यं परं व्योम, उत्तमं प्राचीनतमं च; अच्युतस्य परमधाम्नः एतानि पर्यायशब्दानि। अधुना तस्य त्रैधात्म्यस्य रूपं विस्तरेण वर्णयिष्यामि। एवं श्रीपद्ममहापुराणे उत्तरखण्डे पञ्चपञ्चाशत्साहस्र्यां संहितायां उमामहेश्वरसंवादे सप्तविंशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः 'त्रैधात्म्यवर्णनं' नाम। अथ श्रीरुद्र उवाच—हे हिरण्याक्ष हिरण्यकशिपू च, कश्यपसुतौ, बलसम्पन्नौ, दितेः पुत्रौ, महावीर्यौ, सर्वदैत्याधिपती च। तौ नाम्ना जयविजयौ; श्वेतद्वीपे हरिं गत्वा, तत्र तौ महाबलिनौ महर्षीन् सनकादीन् हरिदर्शनकाङ्क्षिणः वारयामासताम्। हे देवि, तौ देवश्रेष्ठौ बलिनौ, हरिदर्शनाभिलाषिणः ऋषीन् मार्गे अवरोध्य, तैः शप्तौ। सनकादयः ऊचुः—एतत् त्यक्त्वा, यूयं भूमौ देवस्य सेवकौ जातौ। रुद्रः उवाच—एवं तौ शप्त्वा, महर्षयः तत्रैव तस्थुः। भगवान् तद्वृत्तान्तं ज्ञात्वा, तावपि आहूतवान्। ततः, तौ उत्थाय, तत्रैव भगवता प्रजापतिना संबोधितौ। भगवान् उवाच—यूयं महाबलिनौ, महात्मसु अपराधं कृतवन्तौ।