अनन्तरं दिवसे, विचार्य विभीषणः रावणं प्रति इदं सम्यक् उवाच। ‘‘समयः तृतीयाय उपायाय, चतुर्थं न चिन्तय; चतुर्थः विपरीतः धर्मेच्छुना न युक्तः। शत्रुबलं स्वबलं च विज्ञाय, स्वबलं अधिकं चेत् युद्धं उचितम्; विपरीतं तु विनाशाय। रामेण शक्तिना युद्धं दुर्बलस्य न युक्तम्; यं वालिं एकेन बाणेन हतवान्, तं पूर्वं ज्ञातवान्। त्वं स्वयम् मारीचं एकेन बाणेन पतितं दृष्ट्वा पलायितः; वीर्यवन्तः राक्षसाः हताः, इन्द्रजित् तव पुत्रः मृतः। त्रयः वराः रामेण भङ्गिताः, युद्धे जयः न लब्धः; अतः दास्यं वाऽनुगृह्य, सीतां वाऽप्युपनीय शान्तिं प्राप्नुहि। रामः तटस्थे दारुं पञ्चमुखं एकेन बाणेन पञ्चधा चकर्त; स त्वां अपि हन्ति। बहवः तव हेतोः विनष्टाः, अन्ये अपि विनश्यन्ति; एकः धर्ममार्गः सुखाय, न मूढता, हे भ्रातः। मानुषी पत्न्यः मृत्युसंयुक्ता, अनिच्छा, पतिसंनता—तां पूजयित्वा प्रत्यर्पय, बलवान् अपि सन्। अनिच्छया सङ्गः दुःखानां परम्परा; दुर्गन्धदोषयुक्तया स्त्रियाः सहवासः वर्जनीयः। वैराग्ये जाते विपरीतं कृत्वा दुःखं, रागे स्थिते मृत्युः नरकं च। तया सह संगः तव मृत्युः व्यर्थः; धर्मपत्नीं प्रति त्यागो वा मृत्युः वा। एवं चान्यथा च आपद् आगच्छति; अन्यद् हितं वचनं वक्ष्यामि। रामं गत्वा, प्रणम्य, स्तुत्वा, राघवाय निवेदय—‘क्षमस्व, राम, महावीर, शरणागतपाल।’ वयं सर्वे तामसाः राक्षसाः महापापिनः; सीता-हरणसम्भूतं दोषं परित्यज्य पुत्रत्वं स्वीकरोतु। वयं तव अधिकारतले, रक्ष वा हन्य वा यथेच्छम्। एवं वदित्वा रघुवंशजस्य पुरः स्थिताः। दीर्घायुष्यम् स्थिरराज्यम् वयं प्राप्नुमः, दशानन। तदा अहं रावणः उवाचम्—‘अहो! त्वं न राक्षसः।’ त्वं न वीरः, न राजधर्मं न सनातनं वेत्सि; परपत्नीं, धनं, राज्यं च अन्वेष्टुम्। वीराणां धर्मः सर्वोत्तमः, न तव यथा; राजा इच्छति चेत् शत्रुपक्षं परित्यज्य गच्छतु। ततः विभीषणः राजगृहं प्रविश्य रामं गत्वा शरणं याचितवान्। तदनन्तरं रावणः नगरात् निर्गत्य रामं लक्ष्मणं वानरान् राक्षसान् च युद्धाय समागच्छत्। ततः रामः बलिनं रावणं हन्तुं न शक्तः, विभीषणस्य मुखं निरीक्ष्य, यथावर्णितं चिह्नं ज्ञात्वा, बाणेन तं विद्ध्वा रावणं हन्ति। ततः कुम्भकर्णः महागदां गृहीत्वा सर्वं कृतवान्, बहून् वानरान् भक्षयित्वा रामस्य शिरः गदया आहतवान्। ततः रामः शतशः तीक्ष्णैः बाणैः कुम्भकर्णं हत्वा हन्ति। विभीषणेन रावणादीनां श्राद्धादि विधिः कृतः; तस्य नाम्ना शिवमन्दिरं निर्मितम्; विभीषणः लङ्काया राजा अभिषिक्तः। सीता, अग्निप्रवेशेन शुद्धा, उमा-महेश्वराभ्यां सम्मानिता; पुरहरः अमृतबलं दीर्घायुष्यम् च दत्तवान्। पुष्पके विमानं आरोह्य, समुद्रं तीर्त्वा, सेना तटे स्थिताः; तत्र शिवप्रतिष्ठा कृताः। ऋषिभिः देवैः च पूजितः रामः अयोध्यां गतः। ततः भरतादिभिः सह, नागरिकैः वसिष्ठेन ऋषिभिः च सम्मानितः, स्वगृहं प्रविष्टः। इन्द्रः देवाः च आगत्य, आसनादिभिः पूजातः; वानराः अपि सम्मानिताः; जटाः विमुक्त्य, रामः राज्ये अभिषिक्तः। रावणवधेन हृष्टाः देवाः रामं उचुः—‘‘त्वया अस्माकं राज्ये स्थापिता; सदा अस्मान् रक्ष। त्वं आद्यः नारायणः, पापसंघातनिवारणाय अवतरितः; रावणं बान्धवान् च हत्वा त्रैलोक्यस्य रक्षकः। सौभाग्येन तुष्टः भव।’’ इत्युक्त्वा स्वर्गं गताः। अथ अयोध्यावासिनः हृष्टाः रामं ऊचुः—‘‘शत्रून् हत्वा प्रत्यागतः; त्वां दृष्ट्वा शुभं प्राप्नुमः। सौभाग्येन राज्यं, सौभाग्येन जनरक्षा।’’ यज्ञाः त्वया क्रियन्ते, धर्मः त्वया वर्धते। नागरिकवचनं श्रुत्वा, रामः पद्मनयनः... ततः वस्त्रैः दानैः च सर्वान् नागरिकान् सम्मान्य, ऋषीन् पूज्य, धर्मात्मा सर्वं जनं उवाच—‘‘तपः वर्धते वा? यज्ञः सम्यक् कृतः वा? स्वपत्नीषु भक्तिः वा? स्वामी पूज्यते वा? पत्न्यः सन्तानैः सुखिताः वा? सर्वं अन्ततः सुखकरं वा?’’ ऋषयः ऊचुः—‘‘काकुत्स्थ, राजन्, तव शासनस्य अन्तर्गतः सर्वं भद्रं तपस्विषु। वयं गन्तुं सिद्धाः, किं चिन्तयसि?’’ रामः उवाच—‘‘यस्य ब्राह्मणाः तुष्टाः, तेन शम्भुः तुष्टः; यस्य भगवतः तुष्टिः, तस्य सर्वं शुभम्।’’ अतः अत्र भोजनं कृत्वा गन्तव्यं। इत्युक्त्वा, ऋषिसंघः उत्तमं भोजनं भुक्त्वा— —स्वस्थानं प्रसन्नाः गत्वाः, आशीर्वादं दत्त्वा। रामः अपि परमसन्तुष्टः, पत्नीभ्रातृसहितः स्थितः। सर्वजनप्रियः, निर्हेतुकं राज्यं अधितिष्ठन्। यः, पापी अपि, एतदाख्यानं शृणोति— —सर्वपापविमुक्तः परमब्रह्म प्राप्तवान्। स्मरणेऽपि दुःखं न भवति।