ततः तयोः मध्ये मुष्टियुद्धं प्रववृते। रामोऽपि वालिनं प्राहिणोद्। ततो वानराधिपतिर्वाली पतितः सन्, रक्तरञ्जिताङ्गः, रामं प्राह— "अस्त्रहीनयुद्धे अस्त्रप्रयोगः किमुचितम्?" इति। तदा तारा चाङ्गदश्च समागत्य सन्तप्तौ। वानराः अपि रामं समीपमागत्य, वालिनः पार्श्वे पतित्वा उन्मत्तनिनादैः क्रन्दन्तः स्थिताः। ततः तारा रामं प्रत्युवाच— "राघव, त्वं शास्त्रकुशलो वीरः धर्मात्मा च। पूर्वमेव कथं त्वया अयं पापकर्म कृतम्? त्वं राजभिः पूजितं क्षत्रधर्मं न जानासि। युद्धे द्वौ युध्येते चेत् जयः वा मृत्युः वा भवति; परन्तु अन्यः यदि तयोः कञ्चन हन्ति, स ब्रह्मघ्नः इति कथ्यते। किं त्वया वालिना सह द्वेषः आसीत्? अथवा वानरमांसस्य स्पृहा? वानरमांसं भोक्तुम् अयुक्तम्; यदि त्वया अस्माद् द्वेषात् कृतम्, अन्येऽपि तथा चिन्तयन्ति इति मन्यसे? हा, का मोहिता बुद्धिः, त्वं एकपत्नीव्रतः सन्! यदि सीताहरणाय रावणहस्तात् प्रतिप्रत्यागमनाय सुग्रीवसहाय्येन कृतं, तर्हि महद् अन्तरं दृश्यते। वालिः महाबलः महात्मा सूर्यसाक्षिकः, स्वबलैः पञ्चाशत्कोटिवानरभल्लूकसंघेन, रावणकृत्यं स्मृत्वा, सीतां प्रत्यानेतुं शक्नोति। किं तु अल्पबलः सप्तकोटिपतिः सुग्रीवः किं साधयिष्यति? कस्य मतस्य कार्यसिद्धिः स्यात्? आह, अधुना सर्वं ज्ञातमस्ति भगवन्।" इति। तदा रामोऽपि प्राह— "राज्ञः धर्मः पापिनं दण्डयितुं साधून् रक्षितुं च। वालिना सुग्रीवपत्नी रुमाऽपहृता, राज्यं च अपहृतम्; अतः तादृशस्य वधे दोषः नास्ति।" इति। तदा तारा पुनः प्राह— "यदि एवं, तर्हि सुग्रीवोऽपि वध्यः। यदा वालिना दुन्दुभिना युद्धे गह्वरं प्रविष्टं वर्षमेकं, तदा सुग्रीवेण मया सह राज्यं गृहीतम्। स पूर्वं वा, अथवा अधुना, हन्तव्यः।" इति। रामः पप्रच्छ— "कदा एषा घटना जाताऽभूत्?" इति। तारा उवाच— "षष्टिसहस्रवर्षाणि अष्ट्युत्तरवर्षे, सुग्रीवात् राज्यं राक्षसेन युद्धे गृहीतम्। ततः किञ्चित्कालानन्तरं, वालिना पुनः आगत्य सुग्रीवः अपाकृतः। तस्य भार्या अपहृता, राज्यं च अपहृतम्। तस्मिन् दिने एव तव पितरौ दशरथः अभिषिक्तः।" राघवः प्राह— "पितुः आज्ञया राज्यहरणकाले पापकृतः निगृहीतः; गुरुवचनं न लङ्घनीयम्। तस्मिन् काले ये राजानः आसन्, ते दण्डनीया इति। अथवा, वालिः पशुषु पशुवत् मुक्तः हतः; पशवः परस्परं विदारयन्तः निन्द्याः। अतः मया वा मृगयया, स्वैः वा कर्मभिः—स्थिरा, चपला, बद्धा, भ्रमन्तः, सन्दिग्धा, पलायमानाः—एवं संगत्यक्तानां मृगयया मोक्षः। मृगयाविधिना मया एषा मृगया कृता; दृश्यः अदृश्यः, धावन् अधावन्, तथैव। अधःपातात् धर्मिष्ठस्थानं विभागः; राज्ञो मृगया मांसभक्षणं विना अधर्मः।" एवं रामस्य वचः श्रुत्वा, सर्वे शिरांसि विनम्य कम्पमानाः स्थिताः। तदा वालिः अञ्जलिं शिरसि स्थापयित्वा उवाच— "राम, नमः ते। मम वचांसि शृणु। शङ्खचक्रगदाधरः पीताम्बरधारी लोकगुरुः नारायणः स्वयमेव त्वं इति श्रुतम्। योगिनः त्वां ध्यायन्ति, यज्ञिनः त्वां पूजयन्ति; त्वं देवपितृभोज्यं गृह्णासि; त्वं कः, पितृरूपधारी देवस्वरूपधारी वा? मृत्युकाले त्वां स्मरन् मुक्तिं लभते; दृष्ट्वा त्वां राम, पापानि नश्यन्ति।" "काकुत्स्थ, बाणं गृहाण; अहं महता व्यथा पीडितः।" तदा रामः "एवं भवतु" इति वचः उक्त्वा, बाणं गृहित्वा वालिनं प्राह— "किं इच्छसि? वद, दास्ये।" वानरः प्राह— "यदि प्रभुः तुष्टः, परमगतिर्दीयताम्।" "अयं सुग्रीवः रक्षितव्यः; अहं निरामयः। तारा अपि—मया पापेन अपराधः कृतः, तस्य फलम् अनुभूतं।" एवं रामं पश्यन् वालिः प्राणान् त्यक्त्वा स्वर्गं गतः। ततो रामः सुग्रीवं अभिषिच्य स्वयम् अरण्यं प्रविष्टः। ततः सखायं सह समुद्रतीरं गत्वा रामः सुग्रीवं उवाच— "कुत्र लङ्का? कुत्र सीता? कुत्र शत्रुः?" इति। तदा हनूमान् उवाच— "लङ्कां प्रविश्य, सीतां अन्विष्य, सर्वं ज्ञात्वा युद्धं वा शमं वा कर्तव्यम्। समुद्रलङ्घनाय प्रभुः किं निर्देशयेत्?" रामः सुग्रीवं उवाच— "कथं एतत् साध्यते?" इति। वानरः प्राह— "मम वानराः भल्लूकमुख्याः दशकोटिसंख्यकाः।" "एकं नियुक्त्य, सर्वान् समाहूय, यथोचितं कार्यं कुर्यात्।