वासिष्ठः सम्यक् विचार्य, राजानं प्रहृष्टः प्राह। स रामः वनं गमिष्यति, तत्र समस्तराक्षसान् विनाशयिष्यति, शिवस्य नानाविधानि पूजनानि करिष्यति, सीताहरणकुपितः कपिसैन्येन सह सागरं तरिष्यति, दशग्रीवं च हन्ता भविष्यति। ततः स रघुवंशजः राज्यं पुनः प्राप्य, बहून् वर्षाणि शासितुम् अर्हति; तस्य कीर्तिः सर्वत्र विष्वग् व्याप्ता भविष्यति, शिवश्च दीर्घकालं तेन सह वसति स्म। तस्य उत्तमाः पुत्राः भविष्यन्ति, स यज्ञान् अनेकेषु कर्ता, महत्त्वे च वृद्धिं गमिष्यति, सर्वगुणैः च समृद्धः सर्वान् अतिक्रमत्स्यति। एवं वसिष्ठवचनं श्रुत्वा, दशरथः रामस्य गुणान् स्मरन्, सदा आह—"मम रामस्य गमनं दृष्ट्वा, मरणमेव श्रेयः।" अथ रामः मातरं, पितरं, गुरुं वसिष्ठं, पितुः पत्नीश्च प्रणम्य, वनं प्रति प्रस्थितवान्। तत्रैकदिवसं वनान्ते स्थित्वा, रामः जटिलः जातबर्हधारी, वल्कलाम्बरधारी, एकयज्ञोपवीती, दन्तधावनं कृत्वा, एकसूत्रेण जटां बध्नन्, भस्मनैवाङ्गं समावृत्य, भस्मरूक्षाङ्गः, मुक्ताफलरत्नरुद्राक्षमालया वक्षः शोभयन्, सुललिताभरणधारी, सीतया सह लक्ष्मणेन च वनान्तं प्रविष्टः। तत्र स शिववत् बहून् राक्षसान् हत्वा, सीताहरणाद्याख्यानि च शिवस्य कथायां यथावत् अभवत्। ततः रामः ऋश्यमूकगिरौ सुग्रीवाश्रमं गत्वा, घनच्छायायुक्ते आम्रवृक्षे लक्ष्मणेन सह विश्राम्य, धनुः वृक्षे निधाय, लक्ष्मणस्य शिरः स्वाङ्के स्थापयित्वा, मृगचर्मशय्यायां शयानः, पक्षिणां गीतं शृण्वन्, फलदर्शनं कुर्वन्, एकं कपिं दृष्टवान्—मणिकुण्डलधारिणं, पीतगौरवर्णं, तृणमेखलया दृढं बद्धं, शुद्धयज्ञोपवीतिनं, अतिचपलं, फलं गृहीत्वा मुखे स्थापयन्तं, पुष्पगुच्छानि विक्षिपन्तं, गीतानुकरणशीलं, रामं चामरं वहन्तं, शाखाग्रं आरोह्य पुनश्चामरं वहन्तं, केवलं आम्रफलैः बद्धं। एतद् दृष्ट्वा रामः लक्ष्मणं पप्रच्छ—"कः अयं कपिः?" लक्ष्मणः अपि न जानाति इत्युक्त्वा, रामः तं समीपं आहूय पप्रच्छ—"कस्य त्वं? किं नाम?" स प्रत्युवाच—"अहं हनूमान्, सुग्रीवस्य।" हनूमान् रामं प्रणम्य, सुग्रीवं समीपं गत्वा प्रणम्य, उवाच—"अयं पुरुषः न अन्यः, स्वयं दिव्यः नारायणः—युवा, मेघश्यामवर्णः, जटिलः, दीर्घबाहुः जानुपर्यन्तम्, अतीव प्रसिद्धः, तेन सह अपरः सूर्यसमप्रभः पुरुषः अस्ति।" ततः तौ राजपुत्रौ सर्वलक्षणसम्पन्नौ, वृक्षच्छायायां स्थितौ दृष्ट्वा, हनूमता तयोः वचनेन—"सुग्रीवाय निवेदय" इत्युक्तं, तेन यथोक्तं निवेदितम्। ततः सुग्रीवः शीघ्रं उत्थाय, पुष्पजलादीनि उपादाय, पाद्यादिकं कृत्वा, फलानि समर्प्य, स्वकीयमभिप्रायं निवेदयामास। सुग्रीवः उवाच—"कौ यूयं, किमर्थं आगतौ, हे राजपुत्रौ, हे तापसौ?" सुग्रीववचनं श्रुत्वा, रामः लक्ष्मणेन मुखेन प्राह—"वयं दशरथस्य पुत्रौ, रामलक्ष्मणौ; पापानां निग्रहार्थं, साधूनां परित्राणाय वनं प्राप्तौ।" ततः सुग्रीवः उवाच—"मम च भवद्भ्यां च किञ्चित् सहाय्यं वा विघ्नं वा कर्तव्यम् इव दृश्यते।" अन्यथा यूयं सैन्येन सह इह न आगच्छेताम्। लक्ष्मणः उवाच—"अन्यदस्ति; अस्य भार्या केनापि नीताऽस्ति, न ज्ञायते केन; तस्य अन्वेषणाय आगतौ। एष एव मुख्यः कार्यः, अन्यानि गौणानि। तदर्थं सागरं तरिष्यावः, पातालं प्रविश्य, स्वर्गं गमिष्यावः, महेन्द्रं अपि अपाकुर्याम, वा महाबलिनं हन्याम; यद् युक्तं, तत् करिष्यावः।" सुग्रीवः उवाच—"रावणेन सीता नीयमाना, किञ्चित् आभरणं च्युतम्; तानि मया संगृहीतानि, दर्शयिष्यामि।" इत्युक्त्वा, स्वगृहं रामं नीत्वा, तानि दर्शयामास। रामः तानि निरीक्ष्य, तान्यभिज्ञाय, रुरोद च, पप्रच्छ—"कुत्र गतः रावणः?" इति। स उवाच—"दक्षिणां दिशं गतः।" ततः रामः तेन सख्यं कृत्वा पप्रच्छ—"किं त्वं इह, भार्यावियुक्तः स्थितः?" सुग्रीवः उवाच—"मम भ्राता वाली, महाबलः, मम भार्यां राज्यं च हरित्वा, किष्किन्धायां वसति। मया युद्धे पराजितः सः। मम चिन्ता तस्य वध एव। यथा त्वं तं हन्याः, तथा अहम् अपि सागरं सेतुं कृत्वा, रावणेन नीतां सीतां, या पारगता लङ्कायां वसति, प्रत्यानयिष्यामि।" इत्युक्त्वा, प्रतिज्ञां कृत्वा, सुग्रीवः महाबलिनं वालिनं युद्धाय आह्वयन्, तेन सह समरं कृतवान्। रामः तत्र संदेहात्, वालिनं तदा न हन्तुम् अर्हत्। ततः सुग्रीवः पलाय्य, रामं इदं वचनम् अब्रवीत्—"अजानन् तव अभिप्रायं, मृत्यवे गतोऽहम्।" रामः उवाच—"यतो न शक्नोमि युवयोः भेदं कर्तुं, तस्मात् मूकः स्थितवान्; अधुना त्वाम् अभिज्ञाय, पश्यामि, हनिष्यामि च।" ततः सुग्रीवः चिह्नं कृत्वा, वालिनं युद्धाय आह्वयन्, स्थितः। तदा तारा वालिनं उवाच—"सुग्रीवः किञ्चित् सहाय्यान् लब्धवान् इव दृश्यते; अन्यथा एवं न आह्वयेत्। जानामि रामलक्ष्मणौ दशरथात्मजौ, नारायणांशौ, पृथिव्याः भारहरणाय आगतौ; तौ तस्य सहायौ।" वालिः उवाच—"श्रुतं मया रामः धर्मात्मा; स न हि बलिनं त्यक्त्वा, दुर्बलस्य पक्षे तिष्ठति। यदि रामः स्वयम् अत्र युद्धाय आगतः, तर्हि युद्धं अनिवार्यम्।" इत्युक्त्वा, तारायाः वचनं चिन्तयन्, सः सुग्रीवस्य समराय निर्गतः। तदा तयोः मुष्टियुद्धम् अभवत्। रामः अपि वालिनं ताडितवान्। वाली पतितः, रक्तकलेवरः, उवाच—"अस्त्रहीनस्य समरे, अस्त्रयुद्धं उचितं वा?" तदा तारा च अङ्गदः च समागत्य शोकार्तौ अभवताम्। वानराः अपि रामं समीपं गत्वा, वालिनः पार्श्वे पतित्वा, उच्चैः रुदन्तः स्थिताः। तदा तारा रामं उवाच—"राघव, त्वं शास्त्रकुशलः, शूरः, धर्मज्ञः च। पूर्वमेव, राम, कथं त्वया अयं अधर्मः कृतः?" "त्वं न जानासि क्षत्रधर्मं, राज्ञां पूजितम्।" "यदा द्वावपि युद्धे समेता, जयः वा निधनं वा स्यात्; परन्तु अन्यः यदि तयोः कञ्चन हन्ति, स ब्राह्मणघ्नः इति कथ्यते।" "किं त्वया वालिना द्वेषः, अथवा कपिमांसस्य कामना?" "कपिमांसं न भोक्तव्यं; यदि त्वं द्वेषात् वा अप्रियात् वा एतद् अकरोः, अन्ये अपि तथैव मन्यन्ते इति मन्यसे? हा, किम् मोहात् एष धर्मपत्नीव्रतः, एतद् अकर्तव्यम् अकरोत्?