रामः तदा धनुषः ज्यानं स्थापयितुम् अधोऽवतीर्य, एकेन हस्तेन धनुः गृह्णन्, जानुना तद् अधिरोप्य, ज्यानम् आकृष्य धनुषः शिरः नमयामास। सर्वे जनाः तस्य धनुषः सज्जीकरणं दृष्ट्वा, विस्मयेन नासाग्रेषु अङ्गुलीः न्यधत्त। रामः अपि ज्यानं विनद्यमानं कृतवान्; तस्य शब्देन सर्वेषां चित्तानि कम्पितानि। सर्वत्र जनाः ‘रामेण धनुः सज्जीकृतम्’ इति वदन्तः अभवन्। ततः जनकः सीतां रामाय दत्तवान्, अन्यान् राजान् समरे जित्वा स्वनगरं प्रतिनिवृत्तः। कालेन दशरथः रामं युवराजे अभिषिञ्च्य, परमं हृष्टः अभवत्, रामः च राज्ञः अनुमतिं प्राप्य, सर्वे जनाः ‘रामः राजा भविष्यति’ इति चर्चाम् अकुर्वन्। तदा कैकेयदेशस्य राज्ञः कन्या, शोभनाभरणा, रामस्य राज्यं न शक्नोति सहनं, तदा राजानं प्रति उवाच—‘इदानीं मम प्रतिज्ञातं वरं दातव्यम्।’ राजा चिन्तयामास—‘किम् दातव्यम्?’ इति। सा रानी अवदत्—‘रामः चतुर्दशवर्षाणि वनं गच्छतु, भरतः राज्यं पालयतु’ इति। राजा प्रतिज्ञाभङ्गदोषात् भीतः, किञ्चित् प्रकारेण तस्याः वचः अङ्गीकृतवान्। ततः दुःखितचित्तः राजा वसिष्ठं प्रति उवाच—‘रामः वनं गच्छति, किम् एतत् शुभं वा अशुभं वा भविष्यति, विचार्य वद।’ वसिष्ठः चिन्तयित्वा, हृष्टः राजानं प्रति अवदत्—‘रामः वनं गत्वा सर्वान् राक्षसान् हन्ता, शिवस्य नानाविधानि पूजनानि करिष्यति, सीताहरणेन कोपितः कपिसैन्येन सह सागरं तरिष्यति, दशग्रीवं च हन्ता। ततः राघवः राज्यं पुनः प्राप्य, बहून् वर्षाणि पालयिष्यति; तस्य कीर्तिः विश्वे विख्यातं भविष्यति, शिवः च दीर्घकालं तेन सह वत्स्यति। सः उत्तमपुत्रैः युक्तः, अनेकयज्ञैः कृतः, महिमा वृद्धिं गमिष्यति, सर्वैः गुणैः अतीव समृद्धः भविष्यति।’ वसिष्ठस्य वचनं श्रुत्वा, दशरथः रामस्य गुणान् स्मरन्, सदा ‘मम रामस्य गमनं द्रष्टुं मृत्युः श्रेष्ठः’ इति अवदत्। ततः रामः मातरं, पितरं, गुरोः वसिष्ठं, पितुः पत्नीः च प्रणम्य, वनं प्रति प्रतस्थे। एकस्मिन्नेव दिवसे वनगुल्मे निवसन्, रामः जटिलः, वल्कलधरः, एकयज्ञोपवीती, दन्तधावनं कृत्वा, एकसूत्रेण जटाः बद्ध्वा, सर्वाङ्गं भस्मना आवृत्य, भस्मरूक्षतनुः, मणिमुक्तारुद्राक्षमालया वक्षः शोभयन्, लघ्वाभरणधारी, सीतया सह, लक्ष्मणानुगतः, वनस्य गम्भीरं प्रविवेश। तत्र सः शिववत् बहून् राक्षसान् हन्ता, तदा सीताहरणादिकं यथाशिवस्य तथैव अभवत्। ततः रामः ऋश्यमूकगिरौ सुग्रीवस्य आश्रमं गत्वा, घनच्छायायुक्ते आम्रवृक्षे उपविष्टः, लक्ष्मणेन सह तत्र विश्राम्य, धनुः वृक्षे स्थापयित्वा, लक्ष्मणस्य शिरः स्वस्य ऊरु उपरि स्थापयन्, मृगचर्मशय्यायाम् उपविश्य, पक्षिणां गीतं शृण्वन्, फलं पश्यन्, एकं कपिं दृष्टवान्—मणिकुण्डलधरं, तप्तहेमवर्णं, दृढतृणमेखलाबद्धं, शुद्धयज्ञोपवीतीनं, अतीव चपलम्, फलं गृह्णन् मुखे स्थापयन्, पुष्पगुच्छानि विक्षिपन्, गीतानुकृतिं कुर्वन्, रामं चामर्यन्, शाखाम् आरोह्य पुनः चामर्यन्, केवलं आम्रफलैः बद्धम्। तं दृष्ट्वा रामः लक्ष्मणं प्रति उवाच—‘लक्ष्मण, कः एष कपिः?’ लक्ष्मणः अपि न जानाति इति उक्तवान्। ततः रामः तम् आहूय पप्रच्छ—‘कस्य त्वं? किं नाम?’ इति। सः उवाच—‘अहं हनुमान्, सुग्रीवस्य।’ सः रामं प्रणम्य, सुग्रीवम् उपगम्य, तं प्रणम्य, अवदत्—‘एष अन्यः न तु अन्यः, साक्षात् नारायण एव—युवराजः, मेघश्यामः, जटिलः, दीर्घबाहुः जानुपर्यन्तम्, अतीव कीर्तिमान्, अन्यः च सौरभः सहचरः, अत्र आगतः।’ ततः तौ कुमारौ, सर्वलक्षणसम्पन्नौ, वृक्षच्छायायाम् स्थितौ दृष्ट्वा, हनुमता ‘सुग्रीवाय निवेद्य’ इति उक्तम्। सः तव द्वारा निवेदितः। ततः सुग्रीवः शीघ्रं उत्थाय, पुष्पजलादि आदाय, पाद्यादिकं कृत्वा, फलं प्रदाय, स्वं निवेदनं कृतवान्। सुग्रीवः उवाच—‘को यूयं द्वौ, किमर्थं आगतम्, हे राजकुमारौ, हे तपस्विनौ?’ सुग्रीवस्य वचनं श्रुत्वा, रामः लक्ष्मणद्वारा अवदत्—‘आवां दशरथस्य पुत्रौ, रामः लक्ष्मणश्च; पापानां निग्रहार्थं, साधूनां परिपालनार्थं वनं प्राप्तौ।’ तदा सुग्रीवः अवदत्—‘मम च युवयोः किञ्चित् सहाय्यं वा विघ्नं वा भवितव्यम्।’ अन्यथा यूयं सेना सहितौ अत्र न आगच्छेतम्। लक्ष्मणः अवदत्—‘अन्यदस्ति; तस्य भार्या कस्यचित् अपहृता, न ज्ञायते केन; तां अन्वेष्टुम् आगतौ। एष एव मुख्यः कार्यः, अन्यत् सर्वं गौणम्। तस्य कृते सागरं तरिष्यावः, पातालम् अपि गमिष्यावः, स्वर्गम् आरोहिष्यावः, महेन्द्रं अपि अपाकुर्याम, बलिनः अपि हन्याम; यत् कर्तव्यम् तत् करिष्यावः।’ सुग्रीवः अवदत्—‘रावणेन अपहृता सा, पतन्त्या काञ्चनाभरणानि मया सङ्गृहीतानि। तानि दर्शयामि।’ इति उक्त्वा, गृहं नीत्वा, तानि दर्शितवान्। रामः तानि निरीक्ष्य, तानि अभिज्ञाय, रोदितुम् आरब्धवान्, पप्रच्छ—‘क्व गतो रावणः?’ सः उवाच—‘दक्षिणदिशं गतः।’ ततः रामः तेन मित्रत्वं कृत्वा, पप्रच्छ—‘किं कारणं त्वं अत्र, भार्याविहीनः?’ सुग्रीवः अवदत्—‘मम भ्राता वाली, महाबलः, मम भार्यां राज्यं च हृत्वा, किष्किन्धायाम् वसति। युद्धे पराजितः अहम्। मम चिन्ता तस्य वधः एव। त्वया हन्यमाने तस्मिन्, अहम् अपि सागरं सेत्वा, रावणेन अपहृतां सीतां, लङ्कायाम् पारगते स्थापिताम्, आनयिष्यामि।’ इति शपथं कृत्वा, सुग्रीवः महाबलिना वालिना सह युद्धाय समाहूतः। रामः, भेदज्ञानाभावात्, त्वरितं वालिनं न हन्तुं शशाक। ततः सुग्रीवः पलाय्य, रामं प्रति अवदत्—‘त्वद्दृष्टिं न ज्ञात्वा, मृत्यवे गतम्।’ रामः उवाच—‘त्वं चिह्नं न दर्शयन्, अहं तौ न विवेक्तुं शशाकम्; अद्य चिन्हं कृत्वा, अहं पश्यन् हनिष्यामि।’ ततः सुग्रीवः चिह्नं कृत्वा, वालिं युद्धाय आह्वयन्, युद्धाय स्थितः। तारा वालिनं प्रति उवाच—‘सुग्रीवः सहायान् प्राप्तवान्, अन्यथा एवं न आह्वयेत्। अहं जानामि—रामः लक्ष्मणश्च, दशरथस्य पुत्रौ, नारायणांशौ, पृथिव्याः भारं शमयितुम् आगतौ, ते तस्य सहायौ।’ वाली उवाच—‘रामः धर्मात्मा इति श्रुतम्, सः न बलिनं परित्यज्य दुर्बलस्य पक्षं गृह्णाति। यदि रामः स्वयम् युद्धाय आगतः, तर्हि युद्धं कर्तव्यम्।’ इति तारा प्रति उक्त्वा, तस्याः वचनानि चिन्तयन्, सुग्रीवस्य सह युद्धाय निर्गतः।