श्रीरामः साभिलाषं प्राचीनकथां श्रोतुमुत्सुकः सञ्जातकौतूहलः पप्रच्छ—"कः किलैतां कथां न्यवदत्? कथं च सा प्रख्याता बभूव?" इति। ततः जाम्बवान् भगवतः स्रष्टुः पुनःपुनर्नमस्कारं कृत्वा, केशवस्य च शशाङ्ककृतशेखरस्य, प्राञ्जलिः समभाषत। "इदानीं ते प्राचीनं रामायणं कथयिष्यामि," इत्युक्त्वा सः आरभत। "यस्यानुश्रवणेन अनन्तजन्मसम्भूतसर्वपापविनाशः सुलभः," इति सः प्राह। तत्रापि, दशरथो महारथः, बलसम्पन्नः, उदारधीः, नगरविजयकाङ्क्षी, पद्मयोनिजस्य वसिष्ठस्य सुतं आहूय सस्मार, तस्मै मुनये प्रणम्य तस्य अनुमतिं लब्ध्वा, शताक्षौहिण्याः सेनया सहितः, चन्द्रसमानवपुः, कोपविस्फारितः, विष्टरश्रवसं पूजयित्वा, दण्डायात्रां समारब्धवान्। तदा तस्य समक्षं युद्धाय स्वसेनया परिवृतः साध्यः नाम भूतः समुपस्थितः। तयोः परस्परं युद्धमभवत्। एकमासपर्यन्तं युद्धे कृतमत्यन्तं च, दशरथः साध्यं जघान, तमपि जघृहि। तदनन्तरं साध्यस्य पुत्रो भूषणः नाम, स्वल्पसैन्येन सह, दशरथेन सह युद्धाय समुपस्थितः। दशरथः तं भूषणं, पृथिव्याः भूषणं दृष्ट्वा, तेन सह युद्धं कर्तुं नोत्सुकः। "कथं नाम एषः हन्तव्यः? यदि स हन्येत, तर्हि तस्य पितुः किं स्यात्? किं जनन्याः? किं तस्य प्रियतमे तरुण्याः भार्यायाः?" इति सः चिन्तयामास। "अस्याङ्गे नवविकसितपङ्कजरागसदृशाः आलिङ्गनचुम्बनक्रीडासंलक्ष्यचिह्नानि दृश्यन्ते। ममापि तादृशः रूपेण वयस्सा च परमप्रियः पुत्रः, परमप्रीतिवर्धनः नाम, भल्लूकेन उपभुक्तः मृतः; तस्य स्मरणमपि मां रक्षितुमिच्छति इव मन्ये—मम हृदयं अन्यथा प्रवर्तते," इति मनसा विचिन्त्य, सः तं बालकं गृहीतुं प्रचक्रमे। एवमपि स साध्यः अपराधीनः अभवत्। सः राजपुत्रेण सह, पराजयदुःखमपि चिन्तयन्, तत्रैव सुखेन वासमकरोत्। दशरथः अपि तत्र एकमासं स्थित्वा, पुत्रदर्शनसुखं दृष्ट्वा, विचारयामास। "अहो! पुत्रमुखदर्शनं, यत्सुतपालनम् इति कथ्यते, सर्वदुःखनाशनम्। मम विजितानि राज्यानि अपि, पुत्रवियोगस्मरणे दुःखहेतवः एव," इति। एवं चिन्तयन् सः पप्रच्छ—"कथं नाम तादृशः पुत्रः सम्प्राप्तः?" इति। तदा साध्यः तस्मै राज्ञे मोक्षमार्गं सम्यगुपदिशत्। "हरिं च ईशानं च सम्यक् पूजयित्वा, सर्वाः एकादशीव्रतानि सम्पूज्य, द्वादशीदिने ब्राह्मणान् यथायोग्यं भोज्यपाकपुष्पादिभिः सत्कृत्य, केशवं गोघृतस्नानेन स्नापयित्वा, मुद्गचूर्णेन अभ्यञ्जनं कृत्वा, मधुरजलैः पुनः स्नाप्य, कस्तूरी-अगुरु-मृगमदगन्धितवस्त्रैः, तुलसी-यूथिका-करवीर-नीलोत्पल-रत्नोत्पल-कोकनद-द्रोण-मरुवा-मदनक-गिरिकर्णिका-केतकीपत्रैः यथालाभं देवमालिङ्ग्य, द्वादशाक्षरमन्त्रेण वा पुरुषसूक्तेन वा नाम्ना वा षोडशोपचारैः पूजयित्वा, प्रणिपत्य, नृत्यित्वा, भगवन्तं क्षमयित्वा—" "एवं नानाविधानि व्रतानि नारायणतोषाय कर्तव्यानि। भगवतः प्रसादात् आशीर्वादरूपेण यथेष्टः पुत्रः सन्तानमुनये लभ्यते। अतः त्वं तं पूजय," इति साध्यः दशरथं प्रति उक्तवान्। ततः दशरथः तत्र साध्यं स्थापयित्वा, अयोध्यां गत्वा, सर्वं यथोक्तं कृतवान्। तदा पुत्रकामेष्टियागे सम्पन्ने, होमाग्नितः शङ्खचक्रगदाधरः होममूर्तिः प्रकटितः, स राजा "वरं वृणीष्व" इति उक्तवान्। राजा च "धार्मिकाः दीर्घायुषः प्राज्ञाः लोकहिताः पुत्राः मम भूयुः," इति वरं याचितवान्। ततः चत्वारः राजमहिष्यः—कौशल्या, सुमित्रा, सुरूपा, सुवेषा—राजानं प्राहुः—"प्रत्येकस्याः एकः पुत्रः भवेत्।" कौशल्या अवदत्—"यदि भगवतः प्रसादः स्यात्, एषः मम एव जातु।" राजा च प्रार्थयामास—"यदि मम एषा इच्छा, तर्हि एष एव मम मनोरथः। हे हरि, देवानां नाथ, पद्मनाभ, शङ्खचक्रगदाधर, येषां चरणौ विभीषणकृतसंसारपालकैः पूज्ये, नित्यहरि, नमो नमः," इति स्तुत्वा, भगवान् तं प्रति अवदत्। माधवः अवदत्—"अहं कौशल्यायाः पुत्ररूपेण तव भविष्यामि।" ततः हरिः हविः प्रविश्य, तदन्नं चत्वारः भागान् कृत्वा, स्वपत्नीभ्यः दत्तवान्। कौशल्यायां रामः, सुमित्रायां लक्ष्मणः, सुरूपायां भरतः, सुवेषायां शत्रुघ्नः जातः; दिव्यः पुष्पवर्षः आसीत्। तदा चतुर्मुखः स्वयम् आगत्य जातकर्मादिकं संस्कारं चकार। त्रैलोक्यं प्रमोदयन्यः सः रामः इति नाम दत्तम्। रूपबलाद्यैः शुभगुणैः द्वितीयः लक्ष्मणः इति नाम कृतः। भूमिभारहरणात् भरतः इति नाम, शत्रुवधात् शत्रुघ्नः इति नाम च दत्तम्। नामानि दत्त्वा ब्रह्मा स्वधाम गतः। बालकाः अपि ववृद्धुः। ततः दशरथः रामं बाल्ये ददर्श—यस्य पादौ गन्तुं प्रवृत्तौ, मुखं नवचन्द्रसदृशम्, बिम्बाधरं, उन्नतनासं तिलपुष्पसदृशम्, मणिवलयितललाटं, लम्बकुण्डलशोभितकर्णं, मुक्ताहारमणिविभूषितवक्षसम्, कङ्कणकटकमणिवलयाङ्गुलीयककाञ्चनमणिवलयितकटीबन्धं, नूपुराङ्घ्रिशोभितपादं वज्राङ्कुशपद्मलाञ्छितपादतलम्, कदलीस्तम्भजङ्घं, विस्तीर्णश्रोणिं, तन्वूरुं, गम्भीरनाभिं, नीलमणिशिलासदृशवक्षःस्थलम्, शङ्खकण्ठं, चन्द्राननं, अर्धचन्द्रललाटम्, श्यामलकुन्तलम्, गोदूलीधूसराङ्गम्, कमलदलसदृशारुणचञ्चललोचनम्, विभूतिकृतमूर्तिमिव महेश्वरम्, दिगम्बरमिव महेश्वरं च, दृष्ट्वा राजा हर्षविस्फारितहृदयः पुत्रं गाढालिङ्गनचुम्बनैः स्नेहातिरेकात् गात्रे निवेश्य प्रमोदितः। बालकः अपि क्रीडालोललोचनः पितुः समीपं पादे आरोह्य, किञ्चिद्वचनानि प्राह। सः इतस्ततः पश्यन्, किञ्चिद् याचमानः, "पितः, गच्छामि वा? पितः, शयिष्ये वा? पितः, क्रीडिष्ये वा?" इति पृच्छन्, पुत्रसुखेन राजा तृप्तिं प्राप। एकदा राजा भक्षणसमये आगतः, रामचन्द्रः बाल्यक्रीडारमणीयमानसः, स्वहस्तैः क्रीडाविशेषैः, स्वर्णमणिमयपात्रस्थं भोजनं वामहस्तेन आदाय, त्वरया पितरं प्रति क्षिप्तवान्। राजा अपि तदनुभवम् आनन्दरूपेण मेने। एवं रामचन्द्रः नानाविधानि क्रीडाचेष्टितानि चकार। एकदा रामः क्रीडन् वातवेगेन भूमौ पतितः, रुदन् अपतत्। तस्मिन्क्षणे ब्रह्मराक्षसः तमादाय रामं मूर्च्छितं कृतवान्। तदा तस्य सखायः बालकः रुदन् इतस्ततः धावन्, तं दशरथं प्रति रामस्य तदवस्थां निवेदयामास। तदा राजा रामं गृहीत्वा वसिष्ठं पप्रच्छ—"किं एषा रामस्य अवस्था जाताऽत्र?" इति।