पुरा काले, भगवतः व्यासस्य महर्षेः पुण्यकर्म त्रयवर्षेण समापितम्। स एव महर्षिः, यः समग्रं भारतं श्रोतृणां कृते विवृणोति, तेन कृतं कर्म शुभफलदं स्मृतम्। स भारतस्य व्याख्याता एव वन्दनीयः, अन्यः ब्राह्मणो न वन्दनीयः, यः तु महायोगी स्यात्, स एव पूज्यः। यः ब्राह्मणः महाभारतं नियमित्या व्याचष्टे वा पठति, स सर्वान् अन्यान् ब्राह्मणान् अतिक्रम्य, मानवजातिं मोचयति। एकं पञ्चमं वा अधिकं विभागं व्याचष्टे चेत्, स सर्वपापैः विमुक्तः स्यात्, देवपितृयज्ञयोः च श्रेष्ठः भवति। तस्मात् तं ब्राह्मणं एव वन्देत, पूजयेत, प्रतिदिनं भोजयेत, सर्वं तस्मै समर्पयेत। यथाविधि व्याख्यानकाले तस्य पूजनविधिः उक्तः—वस्त्रादिभिः सम्यक् पूजनीयः। आदिपर्वणः समाप्तौ त्रिणि उत्तमानि वस्त्राणि दातव्यानि, यथाशक्ति सभापर्वणि सुवर्णं वस्त्रं च दातव्यम्। अनुशासन, आरण्य, स्वर्गारोहणपर्वणि अपि आदिपर्वणि यथा पूजनं कर्तव्यम्, हे राजेन्द्र। कर्ण, अश्वमेध, विराट, शल्य, द्रोणपर्वेषु त्रिणि शुद्धवस्त्राणि वा द्वे सुवर्णमुद्रे दातव्ये। उपपर्वादिषु सुवर्णमुद्राः दातव्याः, हरिवंशे त्रिवस्त्रं सुवर्णमुद्रया सह दातव्यम्। समग्रभारतस्य समाप्तौ भूमिदाता भवति, रामायणपाठे च प्रतिपर्वसमाप्तौ पूजनं कर्तव्यम्। यदि भूमिः अलभ्या स्यात्, तर्हि सुवर्णं दातव्यम्; व्याख्यायकृपावचनानि सर्वदोषनाशनानि भवन्ति। हे राजेन्द्र, श्रवणेन व्याख्यानेन च धनं धर्मः कामः मोक्षः च लभ्यन्ते, बुद्धिः च परिपूर्णा भवति। सर्वपापक्षयः, ब्रह्महत्या-सहितः अपि, जायते; किम् इह न श्रोतुं शक्यं, यत् एकस्मिन श्रवणे न श्रुतम्? व्याख्यायकं रथैः सुवर्णेन चादिभिः सदा पूजयेत्; स हि पापराशिनाशकः। अन्यानि अपि मुनिभिः उक्तानि पुराणानि पठनीयानि, श्रोतृणां विशेषेण च वक्तुः पापनाशाय। यः षट्त्रिंशत् पुराणानि पठति वा शृणोति, स कदाचित् मनोविक्षेपं न प्राप्नोति। ब्रह्मपुराणं प्रथमं, पद्मं द्वितीयं, वैष्णवं तृतीयं, शैवं चतुर्थं स्मृतम्। पञ्चमं भागवतं, षष्ठं भविष्यं, सप्तमं नारदपुराणं प्रसिद्धम्। अष्टमं मार्कण्डेय, नवमं आग्नेय, दशमं ब्रह्मवैवर्तम्। लिङ्ग, वामन, स्कन्द, मत्स्य, कूर्म, वाराह, गरुड, च ब्रह्माण्डमिति, एते अष्टादश पुराणानि विद्वद्भिः कथ्यन्ते। उपपुराणानि अपि प्रवक्ष्यामि—प्रथमं सनत्कुमारं, ततः नारसिंहम्, तृतीयं आण्डं, चतुर्थं दौर्वाससम्। ततोऽन्यं नारदं, कापिलं, मानवं, वैष्णवं, ब्रह्माण्डं च। वारुणं, कालिकां, माहेशं, साम्बं, सौरं, पाराशरं, मारीचं, भार्गवञ्च। कौमारादीनि अपि एतानि अष्टादश उपपुराणानि; मनुः अष्टादशपुराणव्याख्याता इति स्मृतम्। एवं 'पुराणमाहात्म्यवर्णनं' नाम पञ्चदशाधिकशततमं अध्यायः समाप्तः, शिवराघवयोः संवादे, श्रीपद्मपुराणे पातालखण्डे। ततः सूतः उवाच—रामः मुनिम् उक्तवान् यत् सायं सन्ध्याविधिः कर्तव्यः; सूर्यः अपि तदा तापनं कुर्वन् अस्तं ययौ, द्विजातयः स्वगृहाणि प्रतिनिवृत्ताः। स स्वयम् अपि सायं सन्ध्यां कर्तुम् इच्छन्, उत्तरदिशं गतः, वाहनं त्यक्त्वा; सूतमुख्यैः गीतकीर्तिः 'हा हा' 'हू हू' इत्यादिभिः शुश्रुवे। गौतमीतीरं प्राप्तः राघवः, यस्य पादौ वायुपुत्रेण हनुमता प्रक्षालितौ, जाम्बवता चोपगुप्तः, उत्तमां गौतमीं नदीं समुपेत्य स्थितः। स कुशद्वयं हस्तयोः गृहीत्वा, पूर्वदिशं वरुणदिक् प्रति गतः; तत्र विधिवत् त्रिः प्रक्षिप्तोदकम्, रोमाञ्चितः, मन्त्रम् अन्तः पठन्। सम्यक् वरुणं आहूय, शम्भुं वसिष्ठं च प्रणम्य, तयोः आशीर्वादेन पुण्यगम्यं मार्गं समाश्रित्य, हनुमता पादप्रक्षालनं कृत्वा, वह्नौ आहुतिं दत्त्वा, गायकैः स्तुतः बहिः निर्गतः। तदा दिशः सोमकरकान्त्या अमृतलेपनवद् विभान्ति, सर्वत्र च नक्षत्रपुष्पविलसितच्छत्रवत् व्यभासन्त। वृद्धमन्त्रिणा निर्मिते सभागृहे गतः, राजा विविधासनयुक्तां सभां प्रविष्टः। तत्र राघवः मुनिं उपवेश्य, स्वयम् उत्तमासने उपाविशत्; वानरगणाः स्थूलकायाः समन्तात् व्यवस्थिताः। राजानं सुखोपविष्टं दृष्ट्वा, द्विजः शम्भुः यथोचितं वाक्यम् उवाच—"त्वं सर्वैः पूजितः, कथं कथानकं गुहायां प्रवर्तते, हे राजेन्द्र?" ब्राह्मणस्य वचनं श्रुत्वा, राघवः कथाश्रवणे उत्सुकः अभवत्; तत्र स्थितः, अन्यान् वारयित्वा, सर्वे तदा शुश्रुवुः। "एषा कथा मम अद्भुता, मम स्वसम्बन्धिनी, श्रोतुम् इच्छामि; किन्तु, एषा राक्षसवधवार्ता का?" इति पप्रच्छ। "पूर्वं कुम्भकर्णवधः जातः, दशग्रीवः च निहतः; अनन्तरं अयं रामायणः भिन्नरूपेण विरचितः। कः स ब्राह्मणः, यः सर्वेषां जनानां नास्तिक्यम् उत्पादयति? राजसभायां आगत्य, स धर्मतः दण्डार्हः वा पूजार्हः वा?" एवमुक्ते, जाम्बवान् रघूत्तमं प्रति उक्तवान्—"एष रामायणः तव नास्ति, किं तु कल्पितकथा इति विश्वास्यते। अहं सर्वं विस्तरशः वक्ष्यामि, हे प्रभो, यत् पद्मयोनेः पुत्रात् कदाचित् श्रुतवान्।" एवमुक्तः जाम्बवता, रामचन्द्रः इदं वचनम् अब्रवीत्...