श्रीगौतमः शीघ्रं मम जन्मादिकं संस्कारं कुरु, ब्राह्मणत्वं प्राप्य अहं अद्य श्रोतुम् इच्छामि, प्रायश्चित्तं च करिष्यामि इति ससंकल्पम् उक्तवान्। ततोऽसौ पुनः प्राह—यः पुराणः मम प्रमाणं स्यात्, स एव श्रोतव्यः; तस्यार्थं निश्चित्य अहं यथावत् प्रवर्तिष्ये। तदा तं पौराणिकः प्रत्युवाच—यथाशक्ति यथाशुद्धिं यथाविधि च, पापनाशकं पुराणं सम्यक् पठिष्यामि। पुनः पौराणिकः पृष्टः—कं पुराणं त्वं इच्छसि? तत् पठिष्यामि। गौतमः प्रत्यवदत्—यः पुराणः मम परमं हितकरं प्रीतिकरं च, स एव वद। तत्रापि सोऽब्रवीत्—यत्र श्रवणे हर्यीशयोः विरोधो न जायते, तं श्रोतुम् इच्छामि। पौराणिकः प्रत्युवाच—कूर्मेणोक्तं पुराणं, यत्र तयोः विरोधः नास्ति, तत् पठिष्यामि। यः तद् प्रथमं शृणोति, तस्य पापं नश्यति; किन्तु यः ब्राह्मणः पठति, तस्य विघ्नाः जायन्ते। यदि पापात्मा स्वपत्नीमरणे श्रोतुम् इच्छति, अहं किञ्चिद् दुष्करं वक्ष्यामि, यत् श्रोत्रृकर्तृणोः दोषरहितं। यदि धर्ममात्रप्रकाशने, आचरणे, पुण्ये, मोक्षमार्गप्रदर्शने च वक्तरि स्नेहो जायते, तदा महेशः तुष्टो भवति, विष्णुः कामान् ददाति, पितरः च तेन परां गतिं प्राप्य उद्धृताः स्युः। एवं श्रुत्वा श्रीरामः पप्रच्छ—कथं पापकर्मवशात् पतितः ब्राह्मणः, यः पुराणवित् आसीत्, तत्र प्रवचनं कृतवान्, हे द्विजोत्तम? तदा शंभुः प्राह—अध्ययनेऽध्यापने च संयोगः जायते, तस्मात् एकवर्षपर्यन्तं पापं संचितं भवति। किन्तु यः पुराणवित्, स सर्वतत्त्वसारज्ञः, तस्य महापापराशिरपि नश्यति, कृतपापानि विनश्यन्ति। यथा महाग्निनिर्वाणे धूमराशिः शेषो भवति, तथापि पतंगः दीपे पतित्वा अपि अग्निं न शमयति। एवं पौराणिकः परपापानि नाशयति; भूतादिभिराक्रान्तानां जनानां भयमपि अपाकरोति। यथा मन्त्रकुशलः रोगं हन्ति, स्वयम् अनापन्नः भवति, एवं पौराणिकः पापं न प्राप्नोति। स्वकृतं परकृतं वा पापं, यः पुराणवित्, स तत् नाशयति, यद्यपि तद् अतीव दुष्करं वा स्वकृतं च स्यात्। स भवानीईशयोः समदृक्, हृषीकेशे च, लोकवेदकर्मकुशलः, रुद्रपाठेषु अनासक्तः। स तृप्तः, शान्तः, यज्ञविद्, महाबलः, योगाभ्यासी, जितेन्द्रियः; यथा तव पौराणिकः वसिष्ठः मुनिः आसीत्। राजन्, तवाज्ञया स आयोध्यायाम् अवसत्, समग्रां पृथिवीं रक्षितवान्, संकटे तव रक्षां च अकरोत्। ततः शुक्रस्य आदेशेन राक्षसः आगतः, त्वां शयानं हन्तुम् इच्छन्—‘नान्यः अवसरः अस्ति’ इति। तदा ब्राह्मणः वसिष्ठः तव हितकामः इत्यवगम्य चिन्तितवान्—यदि राक्षसः काकुत्स्थं सुप्तं प्रमत्तं च प्राप्नोति, नूनं हन्यादिति। ब्रह्मणः वरप्राप्तं तम् अघं निवारयितुम् मुनिः सेनां गृहीत्वा निर्गतः। तं मृत्युविनिर्मुक्तं राक्षसं हन्तुं अशक्तः स मुनिः स्वयं राक्षसत्वं गृहीत्वा इदं वचनम् अवदत्—‘कस्मात् अत्र मुनिवन्ये आगतः?’ राक्षसः प्रत्युवाच—‘अहं राजा, राक्षसघ्नः, तम् हन्तुम् आगतः।’ मुनिः पुनः प्राह—‘जीवनमृत्योः किं प्रयोजनम्? मम मांसं खाद, युद्धं कुरु, विजयं प्राप्नुहि।’ राक्षसः उवाच—‘कथं त्वं राक्षसः मम भक्ष्यं भविष्यसि? वसिष्ठोऽपि मानुषरूपं गृहीत्वा आकाशे स्थितः।’ तदा स राक्षसः मुनिशिरसि वमित्वा, मुष्टिना ताडितवान्; तेन ताडितः मुनिः तेन राक्षसेन अपासार्यत। उभौ परस्परं पलायमानौ समुद्रं प्राप्य, तत्र राक्षसः तद्देशस्थेन गृहीतः। मुनिः पुनः यथापूर्वं आयोध्यायाम् अवसत्। शंभुः उवाच—एवं पौराणिकः निरसूयकः यथेष्टं आचरितुम् अर्हति। शृणु, शुभं पुराणश्रवणविधिं वक्ष्यामि। शुक्लपक्षे शुभदिने, शुभवारनक्षत्रे, शुभतिथिलग्ने, बलवद्ग्रहतारके, न ग्रहग्रस्ते, न बालवृद्धे, न गुरुदोषे, न कृष्णपक्षे, न ग्रहणे, न नास्तिकसन्निधौ, पूर्वोक्तलक्षणयुक्ते काले पुराणं श्रोतव्यम्। शुद्धगृहे, शुद्धवेद्यां, मठे, तटतीरे, देवालये, सभा वा, रम्यायां पथि, पुण्यशालायां वा, स्वयम् पुराणविदं ब्राह्मणं विशेषतः सत्कुर्यात्। सर्वेषां उपरि श्रेष्ठं आसनं स्थापयेत्, सौम्यया वाचा—‘आगच्छ धर्मासन’ इति वदेत्। पुराणारंभदिने यथोद्दिष्टं कर्म घोषयेत्, पुराणवक्तारं वस्त्रादिभिः पूजयेत्। शुभानि, नवानि, सूक्ष्माणि वस्त्राणि, कुम्भं, हारं, पात्रं, आसनं च दद्यात्। गन्धपुष्पाक्षतान् ताम्बूलं च समर्प्य, श्वेतवस्त्रधृतं, चन्द्रवर्णं, चतुर्भुजं विष्णुं ध्यानयेत्। तस्य प्रसन्नं मुखं सर्वविघ्नापहानाय चिन्तयेत्; सभां पूजयित्वा गणेशाय प्रार्थयेत्। ‘ॐ नमः’ इत्यादिमन्त्रेण सरस्वत्याः पूजनं स्तुतिं च कुर्यात्; प्रातःकाले पुराणपाठं आरभेत्।