गौतमः स्वगृहं प्रत्यागत्य चिन्तायाम् अवस्थितः दुःखितचित्तः तिष्ठन् विचारयामास—"कदा मृत्युः आगच्छति, निशायां वा दिवा वा, इति महानपि जनः न जानाति।" परत्र सुखं दुःखं वा भवति; अत्र तु भोगेन सुखदुःखयोः अनुभवः, यः कृमिकिट्पर्यन्तमनुष्यादिषु पृथग्विधः दृश्यते। सर्वस्य जीवस्य हेतवः पृथक्ता एव निश्चिताः; एकस्य अपि जीवस्य न केवलं एकमेव भावः अस्ति। जातौ महान् अज्ञानम्, बाल्ये अल्पबुद्धिः, शैशवे चञ्चलपदत्वं, सीमितज्ञानं च, एवं सततम्। कौमार्ये क्रीडायाम् आसक्तिः, यौवने स्त्रीषु विषयेषु च रतिः; यौवनातीत्य धनसञ्चये वस्तुषु च प्रवृत्तिः। वार्धके सुखे स्पृहा जायते, किन्तु भोगे अशक्तिः; कफश्लेष्मरुग्णता, रोमाञ्च, पलितता, कम्पनं च पीडयन्ति। श्वासकासवातदोषैः इन्द्रियदौर्बल्येन च पीडितः, न किञ्चिद् धारणं शक्नोति, नापि किञ्चिद् वेत्ति। स्त्रियः समीपे स्थिताः सन् स्वाङ्गप्रकटनम् अजानन्, स्वदेहे एव निरतः, कटुतया व्यवहरन्, जीवनलिङ्गैः चिह्नितः। गुदम् आकर्षन् वसनं सञ्चालयन्, भोजनकाले कफग्रहणेन खाद्यं निग्रहीतुं न शक्नोति। कासमूर्च्छनेन वातनिःस्वासः शब्देन निष्क्रामति, मलत्यागः श्लेष्मनिष्क्रान्तिः च जायते। सुतकल्लत्रादिभिः अपमानितः, बालैः उपहसितः, वृद्धजनवियोगादिकं पुनः पुनः स्मरन्। आहारादिषु आहूयमानः सन् तन्निन्दां करोति, "शीतं भोजनम्" इति तद्गर्हां कृत्वा पुनः चिन्तायाम् निमज्जति। "एवं पापकर्म कृत्वा कथं खादेयम्, कथं सुप्तिः, कथं स्थितिः, कथं गमनं, किं च परत्र स्यात्?" इति चिन्तया सदा क्लिश्यमानः, न कस्यचित् प्रणमति। सः कस्यचित् पण्डितस्य ब्राह्मणस्य गृहम् अगच्छत्, राघव, लज्जया शिरः नतम् कृत्वा पप्रच्छ—"किं करवानि?" तदा पौराणिकः ब्राह्मणः मौनम् एव आसीत्। पापिष्ठं तम् ज्ञात्वा शिष्येण निष्कासितवान्; गौतमः अपि गृहे बहिः स्थित्वा चिन्तयन् तिष्ठति। पौराणिकः तं भूमौ उपविष्टम् अवलोक्य, पुराणार्थं चिन्तयन्तं ज्ञात्वा समीपम् आगतः, किन्तु तेन उपवेशनं नाङ्गीकृतम्। भूमौ उपविश्य, हे राम, सः पौराणिकं पप्रच्छ—"प्रायश्चित्तं कर्तुम् इच्छामि; अत्रैव निर्दिशतु।" ब्राह्मणः अवदत्—"सर्वाणि पापानि यानि कृतानि, तानि स्पष्टं कथय।" सः उवाच—"नास्ति पापं यन् मया न कृतम्।" रुदन् भूमौ पतितः, "कथं पितः?" इति तं पौराणिकः अवदत्—"नास्ति प्रायश्चित्तम्।" यदि त्रिवारम् महापापं कृतम्, पुनः अपि चेत्, गौतमः पप्रच्छ—"भोः पौराणिकश्रेष्ठ, भवतः समीपं प्राप्तः अपि, कथं कर्तव्यं?" ब्राह्मणः अवदत्—"पापदूषितस्य संगः व्यर्थः; धर्मशास्त्र एव प्रायश्चित्तनिर्णयस्य प्रमाणम्। तद्विना यः कश्चित् प्रायश्चित्तं निर्दिशति, स न मान्यः। प्रथमकाले यत् विधानं, तत् एकवारं; द्वितीयकाले द्विगुणम्। तृतीयकाले त्रिगुणम्, चतुर्थे नास्ति प्रायश्चित्तम्। त्वया तु स्वेच्छया बहूनि चतुर्विधानि पापानि कृतानि।" "एवंविधस्य मम किं प्रायश्चित्तं विधातुं शक्नोमि?" इति ब्राह्मणेन उक्ते, गौतमः पुनरपि पप्रच्छ—"क्व गच्छेयम्?" सः त्रिरात्रोपवासं कृत्वा शिवारात्रिं उपविष्टः। चतुर्थमपि उपवासं कृत्वा, अतिव्यथितः, समये फलैः त्वचावस्त्रैः च उपवासं भङ्क्त्वा, सः ब्राह्मणः श्रीशैलस्य प्रदक्षिणां कृत्वा, कृशः श्वसन्, देवालयं गतः, गम्भीरं चिन्तयन्। "कथं पापमोक्षः स्यात्, मूकः जातः अस्मि; किमेतत् महदपारं पापम्? श्रुत्वापि कोऽपि प्रायश्चित्तं न वदति; कदाचित् पुराणश्रवणेन ज्ञायेत।" इति चिन्तयन्, पौराणिकं पप्रच्छ—"भगवन्, एकं पुराणं व्याख्यातुम् इच्छामि।" "मम जन्मादिकं संस्कारं शीघ्रं विधेहि; ब्राह्मणः भूत्वा अद्य श्रुत्वा प्रायश्चित्तं करिष्यामि।" "यद् मम हितकरं प्रियम्, तत् पुराणं श्रोतव्यम्; तदर्थं अर्थनिर्णयाय श्रोतव्यम्।" पौराणिकः अवदत्—"शुद्ध्या, यथाशक्ति, यथाविधि पापनाशकं पुराणं पठिष्ये।" "किं पुराणं इच्छसि?" इति पृष्टे, गौतमः अवदत्—"यत् मम प्रियम्, हितकरं च, तद् पुराणं कथय।" "यत्र हर्यीशयोः विवादः न विद्यते, तत् श्रोतव्यम्।" पौराणिकः अवदत्—"कूर्मवचनं पुराणं, यत्र हर्यीशयोः विवादः नास्ति।" "यः प्रथमं शृणोति, तस्य पापं नश्यति; पठतः ब्राह्मणस्य विघ्नाः जायन्ते। यदि पापिष्ठः मन्यते, स्त्रीवियोगे श्रोतव्यम्, तर्हि अहं किञ्चिद् दुस्तरं वक्ष्यामि, यत् श्रोतुः वक्तुः च निर्दोषम्।" "यदा धर्मे, आचरणे, पुण्ये, मोक्षमार्गप्रदर्शने च प्रवर्तते श्रोतुः वक्तुः च अनुरागः, तदा महेशः तुष्टः भवति, विष्णुः इच्छितं फलम् ददाति, पितरः च परं पदं प्राप्य उद्धृताः भवन्ति।" एवं श्रुत्वा श्रीरामः पप्रच्छ—"कथं पापसमूहे अपि, अधमः स ब्राह्मणः पौराणिकः, व्याख्यानं कृतवान्, द्विजोत्तम?