सर्वप्रथम, योगिनः किञ्चित् खाद्यद्रव्याणि त्याज्यानि इति शास्त्रे निर्दिष्टम्। तत्र निबोधत—निम्बूकं, कुङ्कुमं, रक्तफलानि, अररुं, नारिकेलं, कुम्भं च त्याज्यम्। कोविदारस्य फलम्, तैलसहितं क्षीरम्, मानुषक्षीरम्, महिषीगर्दभयोः क्षीरम्, प्रसूता स्त्रियाः क्षीरम्, मेषस्य क्षीरम् च अपि त्याज्यम्। उष्ट्रस्य क्षीरम्, एकपादजन्तूनां क्षीरम्, वन्यपशूनां मांसम्, मृतवत्सायाः गोक्षीरम्, लवणम् च योगिनः त्याज्यम्। नारिकेलरसस्य कांस्यताम्रपात्रे, मधुनः सीसपात्रे, तक्रस्य कांचपात्रे, घृतयुक्तान्नस्य तेषु पात्रेषु च निषेधः। हविः मृद्भाण्डे, पुरोडाशः रजतपात्रे विधेयः; शुभकामः अन्यानि पात्राणि न उपयोगयेत्। भाण्डान्तर्गतचूर्णयुक्तं अन्नं, ताम्बूलफलम्, चूर्णितताम्बूलपत्रं च न भक्षयेत्। योगिनः अपि पक्वताम्बूलफलभक्षणं, पायसे लवणस्य मिश्रणम्, हस्ते तस्य स्थापना च त्याज्या। सिन्धु-सौराष्ट्र-काम्बोज-मगध-सिंहलदेशेषु लवणक्षीरमिश्रणं दोषरहितम्; अन्यत्र तु लवणक्षीरयोः सर्वविधमिश्रणं दोषयुक्तम्, तत्र उपयोगे संशयः। अतो बहुवचनस्य कीदृशं प्रयोजनम्? यः सत्पथः, तेन दोषयुक्तं त्याज्यम्। एवं, गौतमः स्वगृहं प्रत्यागत्य, दुःखितः चिन्तयन् उपविशत्—महान् अपि पुरुषः न जानाति रात्रौ वा दिवा वा मृत्युः आगच्छति। परत्र सुखं वा दुःखं वा, इह भोगः सुखदुःखदायकः, तद् कृमिकिटजन्तुमानवेषु भिन्नानुभवः। प्रत्येकस्य जीवस्य कारणानि पृथक्, एकस्य अपि जीवस्य न केवलं एकं स्वरूपम्। जन्मनि महान् अज्ञानम्, शैशवे अल्पबुद्धिः, बाल्ये विह्वलपदः, सीमितज्ञानम्, एवं यावत्। कौमारे क्रीडासक्तिः, यौवने स्त्रीरतिसुखे, यौवनातीतः धनसंपादनपरः। वृद्धावस्थायाम् इन्द्रियसुखे इच्छाऽस्ति, किन्तु भोक्तुम् अशक्तः; कफश्लेष्मवर्णवृद्धिप्रलम्बशिरःकम्पादिभिः पीडितः। श्वासकासवायुग्रस्तः, इन्द्रियदोषैः व्याकुलः, किञ्चन न धारयति, किञ्चन न जानाति। स्त्रियः समीपे स्थिताः, सः निजाङ्गप्रदर्शनं करोति, स्वदृढभूतलक्षणैः व्यग्रः, कटिस्क्राचं वस्त्रं उत्थापयन् चालयति। भोजनकाले कफः अन्नं बाधते, निगलितुं अशक्तः। कासे वातः गुदात् शब्देन निष्क्रान्तः, मलश्लेष्मनिष्क्रमणं च। सः पुत्रवधूभिः तिरस्कृतः, बालैः उपहासितः, पुनः पुनः वृद्धजनानां गमनं स्मरति। भोजनादिव्याह्वाने तदन्नं निन्दति, दीर्घशीततया तिरस्कृत्य, चिन्तायाम् पुनः निमग्नः। ‘एवं पापकृत्यं कृत्वा, कथं खादेयम्, कथं शयेयम्, कथं तिष्ठेयम्, कथं गच्छेयम्, परत्र किं भविष्यति?’ इति सः चिन्तया सदा व्याकुलः, अन्येषु न नमति। सः विद्वद्ब्राह्मणगृहं गतः, राघव, लज्जायाः शिरः नमयन्, ‘किं करवाणि?’ इति उक्तवान्। पुराणविद् ब्राह्मणः तु मौनम् आसीत्। तं पापिनं ज्ञात्वा, शिष्यं प्रेष्य निष्कासितवान्; गौतमः अपि बहिः स्थित्वा द्वारस्य समीपे उपविशत्। भूमौ उपविष्टं तम् दृष्ट्वा, पुराणार्थचिन्तनम् कुर्वन्तम्, किञ्चित् समीपं गत्वा, उपदत्तं आसनं न स्वीकृतवान्। भूमौ उपविष्टः, राम, पुराणविदं उवाच—‘प्रायश्चित्तं कर्तुम् इच्छामि, अत्रैव निर्दिष्टं भवतु।’ ब्राह्मणः उक्तवान्—‘सर्वं पापं यद् कृतं, निःशेषं प्रकाशय;’ सः उवाच—‘न हि किञ्चित् पापं यद् अहं न कृतवान्।’ सः रुदन् भूमौ पतितः, दुःखितः, ‘कथं, पितः?’ इति उक्त्वा; ब्राह्मणः उक्तवान्—‘न प्रायश्चित्तम् अस्ति।’ यदि महान् पापं त्रिवारं कृतम्, पुनः पुनः कृतम्—गौतमः उक्तवान्—‘महाभाग पुराणिक, त्वां प्राप्त्वा अपि कथम्?’ ‘द्विजश्रेष्ठ, पापदूषितस्य सङ्गः निष्फलः।’ पुराणिकः उक्तवान्—‘प्रायश्चित्तविधौ शास्त्रमेव प्रमाणम्।’ तद्विना यः प्रायश्चित्तं विधत्ते, तद् न प्रमाणम्; प्रथमपापे एकवारं, द्वितीयपापे द्विवारं प्रायश्चित्तम्। तृतीयपापे त्रिवारं, चतुर्थे न प्रायश्चित्तम्; त्वया बहुविधं चतुर्विधानि पापानि स्वेच्छया कृतानि। एवं पापिनं प्रायश्चित्तं कर्तुं अहं न समर्थः। गौतमः पुनः उक्तवान्—‘क्व गच्छेयम्?’ त्रिदिनं उपवासं कृत्वा, शिवरात्रिं अनुष्ठितवान्। चतुर्थं उपवासनं अपि अकरोत्, अत्यन्तं क्लान्तः; उचितकाले फलैः तथा वल्कलैः उपवासं भङ्क्त्वा। ततः ब्राह्मणः श्रीशैलस्य प्रदक्षिणं कृत्वा, कृशः, श्वसन्, मन्दिरे गतः, गम्भीरचिन्तनं कुर्वन्। ‘कथं पापमोचनं स्यात्, यदा अहं मौनः जातः? किम् एतत् विशालं अपारं पापम्?’ श्रुत्वा अपि, कश्चित् प्रायश्चित्तं न कथयति; कदाचित् पुराणश्रवणेन ज्ञायते। एवं चिन्तयन्, पुराणविदं उवाच—‘भगवन्, एकं पुराणं मम विस्तरय।