एकदा दिव्यदम्पती एकस्मिन्नेव शयने समासीनौ बभूवतुः। तत्र हनूमान्, तुम्बुरुश्च नारदश्च उपविष्टाः सञ्जगुः, गीतानि मधुरस्वरैः गायन्तः। परमेश्वरः तत्र विविधानि लीलाविलासानि चकार, ततः प्रभुः पार्वतीं स्वमुखेनाह्वयत्, इमां च वाचं तस्यै न्यवेदयत्। श्रीसदाशिवः अवदत्— "मम पुरतः तव केशपाशं गुञ्जां विधास्यामि, शुभे!" इति। किन्तु देवी प्रत्युवाच— "पतिना भार्यायाः सेवा न युक्ता," इति। सा पुनरुवाच— "यदि केशपाशविन्यासे प्रवर्तते, तर्हि अन्योऽपि व्यर्थः कार्यो जायते; देव, केशविन्यासनिमित्ते तत्त्वं न स्पृह्यते। ततः गुञ्जायाः कृत्वा, स्कन्धान्ते रजोऽपि अपनेयम्, पुष्पाणि चान्ये च यानि शरीरकेशेषु लग्नानि, तानि अपि निष्कासनीयानि। एतेषु कर्मसु प्रवर्तमानेषु, यदि महात्मानः आगच्छेयुः, तर्हि तव पार्षदेषु किं प्रतिवक्तव्यम्? यदि ते न आगच्छेयुः, प्रभो, तदा भयेन तेषां नाशः स्यात्।" एवं वदन्त्यां पार्वत्यां, शङ्करः तां स्वहस्तेन समीपमानीय, स्वस्योरसि उपवेश्य, तस्याः केशपाशं विमोचयत्, हस्ताभ्यां विभागं च कृत्वा, नखैः समं चकार। विष्णुना प्रदत्तां पारिजातमालां या तस्याः केशेषु आसीत्, तामादाय, गुञ्जां कृत्वा, मालां तस्यै हस्ते न्यधात्। ततः मल्लिकामालां गृहीत्वा, तस्याः केशेषु बद्धवान्, महादेवः च ब्रह्मणा दत्तां कामदां पुष्पमालां अपि न्यधात्। सः पार्वत्याः सुरभिग्रथितवस्त्राणि सम्यक् व्यवस्थाप्य, स्कन्धपृष्ठे यत् किंचित् आसक्तं, तत् अपि अपोहत्। देवीस्य अधरवस्त्रं स्रंसमानं दृष्ट्वा, देवः "किमेतत्?" इति उक्त्वा, तस्याः मेखलां बद्धवान्। "एषा तव न नासाभरणं पश्यामि," इति चोक्त्वा, सती स्वयमेव मुक्ताफलं गृहीत्वा परीक्षितवती। हरिद्रालिप्तं मुक्ताफलं दीप्त्या शोभितम्। "एषा मुक्ताफला, प्रिये, मम तव च स्थाप्यताम्," इति सः उवाच। पार्वती उवाच— "शम्भो, तव निकेतनं सर्ववस्तुषु समृद्धम्। सर्वाण्यभरणानि वस्तूनि च मया ज्ञातानि। ननु, विभूषणैः सम्पत्तिः विज्ञायते। शिरसि तव ब्रह्मशिरोमाला भूषणम्। नर्कमाला तव वक्षसि भूषणम्। शेषवसुक्यौ विषयुक्ते तव कङ्कणे। दिशः गगनं च तव जटाः केशः च; भस्म तवाङ्गरागः। वृषो महान् तव वाहनम्; तव वंशो न ज्ञायते। तव जनकौ जननी वा न ज्ञायते, न तव रूपम्, त्रिनेत्र!" एवं गिरिजायाम् उक्तायाम्, विष्णुः कोपसमन्वितः प्रोवाच— "देवदेवस्य जगन्नाथस्य किं दोषारोपणं, देवी? नूनं, प्रिये, मम प्राणत्यागं करिष्यामि, यत् त्वयि संयमः नास्ति। यत्र भगवतो निन्दा, तत्र मम व्रतम् अमरणम्।" इत्युक्त्वा, हरिः स्वनखैः स्वमस्तकच्छेदाय उद्युक्तः सञ्जातः। माहेश्वरः तस्य हस्तं गृह्णन् अवदत्— "त्वं न प्रमादं कुरु। पार्वत्याः सर्वा वाचः या मम प्रिया, सा तव अप्रिया। किं वा त्वया कर्तव्यम् इच्छ्यते, हृषीकेश, तत् मम अप्रियम्।" इत्युक्त्वा, "ॐ" इति उच्चार्य, श्रीहरिः मौनं समुपागमत्। ततः हनूमान् देवमुपगम्य प्रार्थयामास— "फलास्पदं विना, मम पूजार्थव्रतं कर्तुम् इच्छामि। पूजार्थं गन्तुम् इच्छामि; अनुमतिं दातुम् अर्हसि।" शङ्करः पप्रच्छ— "कस्य पूजा? कुत्र पूजा? किम् पुष्पं, कं पत्रं—वद। कः गुरु? कः मन्त्रः? का वा तव पूजा?" इत्युक्ते, हनूमान् कम्पमानः सञ्जातः। सर्वाङ्गकम्पितः, हनूमान् स्तोत्रं जपन् इति अवदत्— "महादेवाय शंकराय अनन्तरूपिणे नमः। योगिने योगधारिणे योगिगुरवे नमः। योगिभिः लभ्याय, मुनिश्रेष्ठाय, वेदपतये, देवपतये, ध्यानगम्याय, सृष्टिगुरवे नमः। पात्रायापात्राय, भूताधिपाय, भूतपतये, वेदवाङ्मयानिधये, नमः। 'रूपेषु' इत्यादिवाक्यनिष्ठाय, अष्टमूर्तये, प्रजापतये नमः। त्र्यम्बकाय, यस्य नेत्राणि चन्द्रसूर्याग्नयः, सुभृङ्गराजधत्तूरद्रोणपुष्पप्रियाय नमः। बृहतीपुगपुन्नागचम्पकादिपुष्पप्रियाय पुनः पुनः नमः।" एवं स्तुत्वा, शिवः हरिं प्रोवाच— "मा भैषीः; सर्वं वद।" हनूमान् उवाच— "भस्मना लिप्ताङ्गेन शिवलिङ्गपूजा कार्याः। दिवासंप्राप्तानि जलपुष्पादीनि समर्प्य, अहं तुभ्यं शुभां शिवपूजाविधिं कथयामि।" "सायं समये, शिरोविहीनः स्नानं कुर्यात्; क्षालितवस्त्रं परिधाय, शौचं कृत्वा, पूर्वाभिमुखः उपविशतु।" ततः भस्मान् आदाय, प्रावणेन मन्त्रेण अग्नेयस्नानं कुर्यात्, अष्टवारं अपि। पञ्चाक्षरमन्त्रेण वा, येन केन नाम्ना, सप्तवारं संस्कृतं भस्म आदाय, कुशग्रहणेन हस्ते स्थापयेत्। 'ईशानः सर्वविद्यानाम्' इति उच्चार्य शिरसि, 'तत्पुरुषाय विद्महे' इति मुखे, 'अघोरेभ्योऽथ घोरेभ्यः' इति वक्षसि, 'वामदेवाय नमः' इति गुप्ते भस्म स्थापयेत्।" एवं तद्भगवत्समाजे दिव्यलीला, विनोदः, पूजार्चनविधानं च सम्यक् प्रवृत्तम्।