सर्वे देवाः महेशस्य सहिताः सरःस्नाने सन्ध्योपासनां समाप्य पूर्णतया समाप्तवन्तः। ततः शम्भुः, उत्तराभिमुखः स्थित्वा, न्यासं कृत्वा जपं समारब्धवान्। तस्मिन्नेव समये, श्रीविष्णुः तेजस्वी महेशं प्रति उवाच— "यः सर्वैः नमस्क्रियते, यं सर्वे पूजयन्ति, यः सर्वयज्ञेषु आहूयते, भगवन्, त्वं किम् इह जपसि? सर्वे सञ्जाताञ्जलयः केवलं त्वामेव पूजयन्ति।" "देवेश, सर्वसत्कर्मणां फलदातृभूतः त्वं, कस्य तेऽञ्जलिः समर्प्यते? त्वत्तः श्रेष्ठं फलं दातुमर्हति कः? एषः को वा पूज्यः येन त्वया पूजनं कर्तव्यम्?" इत्युक्ते, शङ्करः प्रोवाच— "गोविन्द, अहं न किञ्चिद् उपासे, न च किञ्चिद् इह नमामि। हे हरि, अहं न कञ्चन पूजयामि, न च किञ्चिदत्र जपामि। एतत्सर्वं श्रद्धाहीनानां लोकानां दृष्टान्तार्थं करोमि।" "अन्यथा, दुष्टाः त्वत्साक्षात्काराय प्रवृत्ताः न स्युः। अतः लोकहितार्थं सर्वं कृतवानस्मि।" ततः हरिः 'ॐ' इत्युक्त्वा तम् प्रणम्य एकान्ते स्थितवान्। तदा सर्वे देवाः मुनयश्च गौतमस्य गृहम् आगच्छन्। तत्र सर्वैः देवैः पिनाकिनं देवाधिदेवं पूजितवन्तः। भगवान् हनुमता सहितः कीर्तनं कुर्वन् उपविष्टः। तस्मिन् समये सर्वे पञ्चाक्षरमहामन्त्रं जपन्तः आसन्। हरः हनुमत्करं गृहीत्वा देवीसमीपम् अगच्छत्। तत्र दिव्यदम्पती एकस्मिन् शयने समुपविशतुः। हनुमान्, तुम्बुरुश्च नारदश्च गानं कुर्वन्तः उपविष्टाः। परम् ईश्वरः नानाविधानि लीलाविलासानि चकार। ततः प्रभुः पार्वतीं आहूय ताम् इदं वचनम् अब्रवीत्— "शुभे, तव केशपाशं मम पुरतः विन्यस्यामि।" देवी प्रत्युवाच— "पतिना भार्यायाः सेवनं न उचितम्।" "केशविन्यासे यः प्रवर्तते, तत्रान्यः व्यर्थः कार्यो जायते। केशविन्यासे तत्त्वं न काङ्क्षितम्। ततः पाशविन्यासात् पश्चात् स्कन्धान्ते स्थितं रजः अपनेयम्, केशेषु देहे च लीनानि पुष्पादीनि च अपाकर्तव्यानि। एतेषु प्रवृत्तेषु, यदि महात्मानः आगच्छेयुः, तव पार्षदेषु किं प्रत्युत्तरं दातव्यम्?" "यदि ते न आगच्छेयुः, भयात् तेषां क्षयः स्यात्।" इत्युक्त्वा, शङ्करः तां हस्तेन समीपम् अनयत्। तां स्वस्योरसि संस्थाप्य, तस्याः केशपाशं विमोच्य, हस्ताभ्यां विभागं कृत्वा, नखैः समं चकार। विष्णुदत्तां पारिजातमालां यां सा केशेषु धारयति स्म, सः गृहित्वा पाशं कृत्वा मालां तस्यै हस्ते न्यधात्। मल्लिकामालां गृहित्वा तस्याः केशेषु बद्धवान्, ब्रह्मदत्तां कामदां पुष्पमालां च न्यधात्। पार्वत्याः सुरभिवस्त्राणि सम्यक् विन्यस्य, भगवतः स्कन्धपृष्ठे लीनं यत् किंचित् तत् अपि अपोहत्। देवीस्य अधःवासः स्रंसमानं दृष्ट्वा, देवः "किं एतत्?" इति उक्त्वा तस्याः मेखलां बद्धवान्। "एषा नासाभरणं न तव," इति उक्त्वा, सती स्वयम् मुक्ताफलं गृहित्वा निरीक्षितवती। हरिद्रालिप्तं मुक्ताफलं दीप्तिमन्तं बभासे। "इदं मुक्ताफलं मम तव च स्थाप्यताम्।" पार्वती प्रोवाच— "शम्भो, तव निकेतनं सर्ववस्तुयुक्तम्। सर्वाणि वस्तूनि भूषणानि च मया ज्ञातानि।" "भूषणैः सम्पद् विज्ञायते। शिरसि ब्रह्मशिरोमालया भूषितम्। वक्षसि नरकमालया भूषणम्। शेषवसुक्यौ विषयुक्तौ तव कङ्कणौ। दिगम्बरं तव जटाचूडं, विभूति तवाङ्गरागः। वृषो वाहनं, वंशः अज्ञातः। जनकौ न ज्ञेयौ, न च रूपम्, त्रिनेत्र!" एवं गिरीजा वदन्ती, विष्णुः कोपेन प्रोवाच— "देवदेवस्य जगन्नाथस्य किं निन्दसि, शुभे? नूनं प्रिये, त्वयि संयमाभावे, जीवितं त्यक्ष्यामि।" "यत्र भगवतो निन्दा, तत्र मम व्रतं न मरणम्।" इति उक्त्वा, हरिः स्वनखैः शिरः छेत्तुम् उद्यतवान्। महेशः तस्य करं गृहीत्वा उवाच— "त्वं न त्वरा कार्याः। पार्वत्याः सर्ववचनानि या मम प्रिया, तव अप्रिया। यत् त्वया कर्तुम् इच्छ्यते, हृषीकेश, तत् मम अप्रियम्।" 'ॐ' इति उक्त्वा श्रीहरिः मौनं प्रपेदे। ततः हनुमान् भगवन्तम् एतद् वचनम् उवाच— "मम पूजाव्रतम् अपि फलाकाङ्क्षया विना कर्तुम् इच्छामि। पूजार्थं गन्तुम् इच्छामि, त्वया अनुमतिः दीयताम्।" शङ्करः उवाच— "कस्य पूजा? कुत्र पूजा? किं पुष्पं, किं पत्रम्? वद।" "कः उपाध्यायः? कः मन्त्रः? का वा पूजा?" इति देवाधिदेवेन पृष्टे, हनुमान् कम्पमानः अभवत्। सः सर्वाङ्गकम्पितः स्तुतिं जपितुम् आरब्धवान्— "नमः शिवाय महादेवाय, अनन्तरूपाय; योगिने योगसंस्थाय योगिगुरवे नमः। योगिभिः प्राप्ताय, प्राज्ञपतये, वेदपतये, देवपतये नमः। ध्यानगम्याय, विधिकर्तृगुरवे नमः। पात्रेऽपात्रे च प्राप्ताय, भूतपतये, भूतादिपतये नमः। वेदवचननिधये, 'नमः' इति आरभ्य नमः।