यत्र यत्र ऐश्वर्यं उद्भवति, यत्र यत्र तद् अस्ति, तत्र तत्र 'ईश्वर' इति नाम्ना मुनिभिः प्रयुज्यते; निर्गुणम् ऐश्वर्यं तु वासुदेवः एव प्रतिष्ठितम्। शाश्वतानां वेदानां वाक्यैः सः 'आत्मेश्वर' इति कथ्यते; अतः वासुदेवे महत् ऐश्वर्यं प्रतिष्ठितम्। त्रिविधस्य प्रपञ्चस्य अपि सः ऐश्वर्यं स्वलीलया धारयति; द्विविधम् ऐश्वर्यं अपि तस्यैव, सर्वात्मनः। श्री-भूमि-नीला-ईश्वरः सः ईश्वरः इति घोष्यते; अतः सर्वस्य ऐश्वर्यं वासुदेवः एव प्रतिष्ठितम्। यज्ञस्य ईश्वरः, यज्ञः एव, यज्ञस्य भोक्ता, यज्ञकर्ता, सर्वगतः च; यज्ञभोक्ता, यज्ञपुरुषः, सः परमेश्वरः एव। यज्ञेश्वरः, सर्वहोम-नैवेद्य-भोक्ता, अव्ययः हरिः, अत्र ईश्वरः; तस्य सन्निधाने सर्वे दैत्याः, सर्वे असुराः तत्क्षणम् एव नश्यन्ति। विश्वरूपधारी हरिः जनार्दनः त्रैलोक्यं पोषयति; सः परमेश्वरः एव। येन पूर्णैः नैवेद्यैः देवाः यज्ञं कृतवन्तः; तस्मात् यज्ञात् उभयपक्ष-भाजः उत्पन्नाः। तस्मात् यज्ञात् सर्वे नैवेद्याः, ऋक्-साम-गानानि च जातानि; तस्मात् अश्वाः, गोः, मनुष्या अपि उत्पादिताः। सर्वयज्ञमयस्य पुरुषस्य शरीरात् सर्वं स्थावर-जङ्गमं जगत् हरितः उत्पन्नम्। तस्य मुख-भुज-जघन-पादाः वर्णाः अभवन्; पादात् भूमिः, शिरसः दिवः उत्पन्नम्। मनसः चन्द्रः, नेत्रयोः सूर्यः, मुखात् अग्निः इन्द्रः च, श्वासात् अनिलः उत्पन्नः। नाभेः ब्रह्मा च आकाशः च; सर्वं स्थावर-जङ्गमं जगत् शाश्वताद् विष्णोः उत्पन्नम्। अतः सर्वात्मकः विष्णुः 'नारायण' इति कथ्यते; एवं सर्वं जगत् सृज्य, हरिः पुनः तद् संहरति। यथा जालं स्वक्रीडया उत्पाद्य, जालकृत् जालं संहरति, एवं हरिः ब्रह्माणं, इन्द्रं, रुद्रं, यमं, वरुणं च संहरति। सर्वं संहरति, अतः 'हरिः' इति नाम्ना सः प्रसिद्धः; जब जगत् महोदधौ विलीनम्, मायायाः उपरि परमपुरुषः शेषः तिष्ठति। स्वयम् गर्भे जगत् स्थापयित्वा, शाश्वतः तत्र शयितः; तदा केवलं विष्णुः, नारायणः, अच्युतः अत्र स्थितः। न ब्रह्मा, न रुद्रः, न देवाः, न महर्षयः; न स्वर्गः, न भूमिः, न सोमः, न सूर्यः। न तारे, न लोकाः, न महापरिविष्टं अण्डं; सर्वं जगत् हरिणा आवृतम्, शुभे। पुनः सृष्टिकाले सर्वं तेन उत्पन्नम्; अतः सः 'नारायण' इति स्मृतः। तस्य सेवा मन्त्रस्य चतुर्थी विभक्तौ कथ्यते, पार्वत्याः। एतत् सर्वं जगत् ब्रह्मारभ्य तस्य दासः; एतत् अर्थं ज्ञात्वा मन्त्रं योजयेत्। मन्त्रस्य अर्थं न जानन्, न सिद्धिम्, न भोगम्, न भक्तिम्, न मोक्षम् प्राप्नोति, सुमुखि। एवं द्विशत् षड्विंशतितमः अध्यायः 'मन्त्रार्थोपदेश' नाम्ना, उमा-महेश्वर संवादे, उत्तरखण्डे श्रीपद्मपुराणे, पंचपञ्चाशत्सहस्रश्लोकसमाप्तः। ततः पार्वती उवाच—हे सर्वदेवेश, मन्त्रस्य शब्दानां महत्त्वं, भगवतः स्वरूपं, तस्य शक्त्याः गुणाः च विस्तारतः कथय। विष्णोः परमं स्थानं, हरेर् रूपविभागं, सर्वं सत्यं वद। ईश्वरः उवाच—शृणु, देवि, अहं परमात्मनः स्वरूपं, तस्य शक्त्याः गुणाः च, हरेः अवस्थाः च वक्ष्यामि। सः परमपुरुषः 'विष्णुः', 'नारायण' इति प्रसिद्धः, लोकानां ईश्वरः, शाश्वतः परमात्मा। तस्य सर्वत्र हस्त-पादाः, सर्वत्र नेत्राणि; सः सर्वं जगत् व्याप्य, तस्मिन् सर्वाणि उत्तमानि स्थानानि। सर्वं धारयन् अपि, सः बुद्धिमतां चित्तं अतीत्य तिष्ठति; तथा श्रीपतिः परमपुरुषः अनेकधाऽवतारं कृतवान्, दिव्यं शुभं रूपं धारयन्, श्रीया सह रमायै सुखाय। हरिः विशालरूपः अग्निसदृशः, बाल्यं धृत्वा, श्रीया जगदम्बया सह रमन्, स्वदीप्त्या चन्द्रस्य अमृतकिरणैः प्रकाशितः। एषः जगदम्बाया पुत्रः नित्यं युवा, दशकोटिकामदन-सौन्दर्ययुक्तः, परमधाम्नि स्थितः। रमणाय परमं व्योम, सर्वं जगत् तस्य क्रीडायै अस्ति; रमण-क्रीडया विष्णोः द्विविधम् अवतारं प्रतिष्ठितम्। सः नित्यं रमणाय स्थितः; क्रीडायाः संहरणसमये, रमणं क्रीडां च शक्त्या धारयति। तस्य त्रिपादः परमधाम्नि व्याप्य स्थितः, एकपादः अत्र प्रकटितः; त्रिपादः नित्याव्यक्तः, एकपादः ईश्वरस्य अनित्यं क्षेत्रम्। तस्य नित्यं शुभं रूपं परमधाम्नि स्थितम्—अपरिवर्तितम्, शाश्वतम्, दिव्यम्, नित्यं युवावस्थायुक्तम्। सः नित्यं जगदम्बया, श्रीया, भूम्या च रमणाय आवृतः; एषा श्रीः जगदम्बा नित्यं विष्णोः अनन्या। यथा विष्णुः सर्वत्र व्याप्य, तथा लक्ष्मीः अपि, शुभे; विष्णोः पत्नी नित्यशुभा, सर्वलोकस्वामिनी। सर्वत्र हस्त-पादयुक्ता, सर्वत्र नेत्र-शिरः-मुखयुक्ता, नारायणी जगदम्बा सर्वजगत् आधारः। सर्वं स्थावर-जङ्गमं तस्याः दृष्टिपातेन निर्भरम्; सृष्टि-संहारौ तस्याः नेत्रयोः उन्मीलन-निमीलनात् भवतः। सा महालक्ष्मीः सर्वस्य आदिः, त्रिविधस्वरूपा, परा देवी; सापरा, अपरा, सर्वत्र व्याप्य, सर्वत्र स्थिता।