शृणु, देवि, नारायणस्य महात्म्यकथाम्। यः सर्वत्र व्याप्य स्थितः, सनातनः, स एव नारायण इति प्रसिद्धः। ‘नाराः’ इति सर्वभूतसमूहाः कथ्यन्ते, तेषां लक्ष्यं च आश्रयश्च स एव। तस्मात् स स्मृतः नारायण इति। मुनयः विदुः यत् सर्वाणि तत्त्वानि ‘नर’ इत्यस्य जातानि, अतः तानि ‘नाराणि’ इति कथ्यन्ते। एतानि एव समूहानि तस्य मार्गः, तस्मात् स नारायण इति कथ्यते। कल्पान्ते स एव सर्वं जगद् आत्मनि संहृत्य धारयति, पुनः स एव तं लोकं सृजति—स एव नारायणः। चराचरं सर्वं जगत् ‘नार’ इति निर्दिष्टम्; तस्य निवासः, तस्यैव प्रयाणं, तस्मात् स नारायण इति स्मृतः। ‘नार’ इति भूतसमूहः, तेषां स एव मार्गः च प्रयोजनं च। अतः सदा मुनिभिः नारायण इति कथ्यते; यस्मात् लोकाः समुद्रफेनवत् तस्मात् उत्पद्यन्ते, पुनः तस्मिन्नेव लीयन्ते। सः शाश्वतं धाम आश्रित्य, नित्यः मुक्तः, परमानन्दभोगी, सर्वलोकाधिपतिः, स एव नारायणः। नारायणः परं ब्रह्म, परं सत्यं नारायणः। यदिह किंचित् दृश्यते, शृयते वा, अन्तर्बहिश्च, तत् सर्वं नारायणेन व्याप्य स्थितम्। सः पापरहितः, परमपुरुषः, सर्वभूतान्तर्यामी, एक एव दिव्यः, सनातनः हरिः, नारायणः, अच्युतः। स एव द्रष्टा च दृश्यं च, श्रोता च शृयते च, स्प्रष्टा च स्पृश्यते च, ध्यानकर्ता च ध्येयः च। वक्ता च वक्तव्यं च, ज्ञाता च ज्ञेयं च, चेतनाचेतनं जगत्—एतत् सर्वं हरिः, श्रीनारायणः। पुरुषः सहस्रशीर्षा, सहस्रनेत्रः, सहस्रपादः, सर्वदिक् व्याप्य स्थितः, दशाङ्गुलं अत्यतिष्ठत्। यद् भूतं यच्च भविष्यति, सर्वं नारायण एव, स एव अमृतस्य ईश्वरः, स एव विराड् अन्नभुक् पुरुषः। स एव पुरुषो विष्णुः, वासुदेवः, अच्युतः हरिः, स सुवर्णः, पुण्यः, अमृतः, शाश्वतः, शिवः। स जगत्पतिः, सर्वलोकनाथः, अधिपः, हिरण्यगर्भः, सविता, अनन्तः, महेश्वरः। भगवदित्यपि, पुरुष इत्यपि तस्यैव नाम; वासुदेवः, सर्वात्मा, निर्गुणः। स भगवान् विष्णुः, परमात्मा, जगत्सखा; स एव चराचराधिपः, तपस्विनां परं पदम्। यः वेदानां आदौ उच्चार्यते, अन्ते च स्थितः, प्रकृतौ च तस्यैव स्वरूपं लीनं—स एव परः प्रभुः। सा रूपमेव विष्णुः, स एव नारायणः, हरिः; स एव शाश्वतः पुरुषः, परमात्मा, महेश्वरः। यत्र यत्र ऐश्वर्यं दृश्यते, तत्रैव ‘ईश्वर’ इति नाम मुनिभिः प्रयुज्यते; निर्गुणं ऐश्वर्यं वासुदेव एव प्रतिष्ठितम्। स एवात्मेश्वर इति वेदवचनेन स्मृतः; तस्मात् महेश्वरत्वं वासुदेव एव प्रतिष्ठितम्। स त्रिविधस्य सृष्टेः अपि ईश्वरः, लीलया; द्विविधं ऐश्वर्यं तस्यैव, सर्वात्मनः। श्रीभूमीनिलाधिपतिः स एव ईश्वरः इति कथ्यते; तस्मात् सर्वेश्वरत्वं वासुदेव एव प्रतिष्ठितम्। स यज्ञेशः, यज्ञः, यज्ञभोक्ता, यज्ञकर्ता, सर्वव्यापी; स एव यज्ञभोक्ता, यज्ञपुरुषः, परेश्वरः। यज्ञेश्वरः, हविर्भुजः, अच्युतः हरिः, अत्रेश्वरः; तस्य सन्निधाने सर्वे दानवा असुराश्च त्वरितं पलायन्ते। स विश्वरूपधारी, हरिः, जनार्दनः, त्रैलोक्यं पोषयति, स एव परेश्वरः। येन देवाः सर्वार्घ्यैः हविभिः यज्ञं कृतवन्तः, तस्मात् तस्माद् यज्ञात् द्विपक्षभुजः उत्पन्नाः। तस्माद् यज्ञात् सर्वे हवयः, ऋक्सामादीनि च जन्मनि; तस्मात् अश्वाः, गावः, मनुष्याश्च अभवन्। एषः सर्वयज्ञमयः पुरुषः, तस्य शरीरेण चराचरं जगत् सर्वं हरीः समुत्पन्नम्। तस्य मुखात्, बाहुभ्यः, ऊरुभ्यः, पादेभ्यः च वर्णाः समुत्पन्नाः; पादेभ्यः पृथिवी, शीर्ष्णः दिवः। मनसः चन्द्रः, नेत्रयोः सूर्यः, मुखात् अग्निः इन्द्रश्च, प्राणतः सदाऽनिलः। नाभेः ब्रह्मा, व्योम च, सर्वं जगत् चराचरं शाश्वताद् विष्णोः उत्पन्नम्। तस्मात् विष्णुः सर्वात्मा नारायणः इति कथ्यते; स एव सर्वं सृष्ट्वा, पुनः हरिः सर्वं संहरति। यथा ऊर्णनाभिः स्वलीलया जालं सृजति, तथैव स ब्रह्माणं, इन्द्रं, रुद्रं, यमं, वरुणं च स्वयमेव संहरति। सर्वस्य निग्रहेण, पुनरावृत्त्या स हरिः इति कथ्यते; यदा विश्वं महोदधौ लीयते, मायातले परमपुरुषः शेषते। स जगत् स्वगर्भे निधाय, शाश्वतः तत्र शयितः; तदा केवलं विष्णुः, नारायणः, अच्युतः एवात्र आसीत्। न तत्र ब्रह्मा, न रुद्रः, न देवाः, न महर्षयः, न स्वर्गः, न पृथिवी, न सोमः, न सूर्यः। न नक्षत्राणि, न लोकाः, नाण्डं महद् आसीत्; सर्वं हि हरिणा आवृतम्, शुभे। पुनः सृष्टिकाले तेनैव सर्वं सृज्यते; तस्मात् स नारायण इति स्मृतः। तस्य सेवा मन्त्रचतुर्थ्याऽर्थे कथ्यते, हे पार्वति।