काकुत्स्थकुलोत्पन्नं श्रीरामं मुनयः साक्षात्संस्थिताः सन्तः अपि चिन्तायाम् अवस्थितं दृष्ट्वा, तं परिपृच्छन्ति स्म—"किं चिन्तयसि, राम?" इत्युक्त्वा, राघवः श्रेष्ठं मुनिं पप्रच्छ। श्रीरामः उवाच—"मया स्थापितं रमेश्वरं शिवलिङ्गं दृष्ट्वा, कथं विबीषणः पुरुषैः शृङ्खलाभिः बद्धः अभवत्? हन्त!" तेन दुष्टैः कुण्ठितैः च द्राविडैः एषा घटना जातेत्येव त्वं स्वयमेव विचिन्तय। मुनयः अपि विचार्य, तस्य कारणं न ज्ञातुम् अशक्नुवन्। ते रामं प्राहुः—"न वयं जानिमः।" तदा रामः पुनः उवाच—"नियम्य पुराणं परीक्ष्य सर्वं मे कथयत, आर्याः।" "अनन्तरं, स्वाज्ञानस्य कारणं अपि विचिन्तय। कतमं पुराणं परीक्ष्यं, कतमं च वर्जनीयम्?" "कस्य श्लोकस्य स्तुतिः, अन्यस्य च श्रेयान्तरं किम्? केषु कर्मसु, कः च भक्तः युक्तः?" "कैर् भक्तैः पूजनं कर्तव्यं, प्रमाणतः निर्णयं कृत्वा?" इत्येवं रामस्य वचः श्रुत्वा, द्विजश्रेष्ठाः प्रत्युवाचुः— ते रघुसत्तमं चिन्तान्वितं प्रत्याहुः—"न वयं वक्तुमर्हामः, राम; पुराणवित् पृच्छ्यताम्।" एवं श्रुत्वा, राघवः विनयेन शम्भुं पप्रच्छ; शम्भुः तस्य वचनं श्रुत्वा, महता प्रज्ञया प्रत्युवाच— शम्भुरुवाच—"यः पुरुषः पुराणजीवी, स्वशाखाध्यायी, शुचिः, मीमांसासारज्ञः, वेदविद्, अनृतवर्जितः—" "सर्वदेवान् समं पश्यति, शिवे रतः, शतरुद्रीयं जपति, अग्निं जुह्वति, पाठकः च विशारदः—" "विशेषतः यजुर्वेदविद् शुभं ग्रन्थं ताडपत्रे नूतने दिव्यलिप्या लिखितं पूजयेत्।" "यत्र वा ग्रन्थादौ वा अन्ते वा बन्धनस्य, ओंकारः लेख्यः, तस्य शीर्षे रेखा आरभ्य, ओंकारशिरः एकत्र संयोज्यते—" "रेखा एकैव तत्र, तस्य पार्श्वे अकारः, शीर्षे आरभ्य तिर्यगधः पतति।" "एषः अकारः, ताडपत्ररेखया अंकितः; वामे षड्वङ्गी रेखा च बिन्दुना युक्ता, सा विकाराख्या।" "तस्य वामशिरोरेखा अधः पतिता, सा 'इ' इति कथ्यते; सर्वाक्षराणां शीर्षरेखा तिर्यग्, ओंकारं विना।" "तत्रान्ते पुनः एकरेखा कुपीनसदृशी, सा 'उ' इत्युच्यते, द्विकुपीनमध्यस्था।" "एवं, भारती, अन्यानि सर्वाणि अक्षराणि वर्ण्यन्ते; एषा लिप्या लिखितं पुराणं त्वया प्रशस्तम्।" "ब्राह्मं, पाद्मं, वैष्णवं, मार्ताण्डं, नारदं, मार्कण्डेयं, आग्नेयं, कूर्मं, वामनं च—" "गारुडं, लैङ्गं, स्कान्दं, मात्स्यं, नृसिंहं, रामं, कापिलं च—" "वाराहं, ब्रह्मवैवर्तं खगेषु स्तुत्यं; तथा शैवं, भागवतं, दौर्गं, भविष्योत्तरं च—" "भविष्यं चान्यं च उपपुराणं परित्याज्यम्; शुद्धीकृत्य पुस्तकं रत्नासन उपवेशयेत्।" "शुद्धवस्त्रधारी, स्नातकः, शुचिः, क्रोधरोगवर्जितः, प्रथमं स्वं पूजयित्वा संकल्पं कुर्यात्।" "श्वेतवर्णां, प्रसन्नवदनाम्, अङ्कुशमालापाशपुस्तकधारिणीं, श्वेताम्बरां सरस्वतीं ध्यायेत्।" "दुग्धसमानवपुषं, त्रिनेत्रं, वृषवाहनं, स्मितशान्तमुखं, श्वेताम्बरधरं शिवं ध्यायेत्।" "अभयमुद्रायुक्तं, उभयभुजमुत्तोल्य, किरीटिनं, दक्षिणेन व्याख्यानमुद्रां, वामेन वरदं हरिं ध्यायेत्।" "नानारत्नविभूषितं, अर्धपद्मासने गिरिजया सह स्थितं, मुनिश्रेष्ठैः पादपद्मयोः पूजितं।" "वेदैः पुराणैः च स्तुतं देहधारिणं, सर्वलोकैः पादपद्मयोः सेवितं।" "एवं ध्यात्वा, पूजकः सम्यक् पूजनं आरभेत्; 'एष वा आपः' इति घटस्य संकल्पः।" "तदापः कृत्वा पात्रे स्थापयेत्; 'सत्यं ब्रह्म' इति मन्त्रेण, स्तुत्येन प्रणवेन च, तदभिषिञ्चेत्।" "आत्मानं च सर्वपात्राणि च आवाहयेत्; अथवा 'यद्वाग्' त्रय्या मन्त्रेण भारतीस्य षोडशोपचारपूजां कुर्यात्।" "वा पुरुषसूक्तेन, वा गायत्र्या पूजां कुर्यात्; 'ओं नमो भगवत्यै अमुकपुराणाय' इति पुराणपूजनं कुर्यात्।" "'काण्डादिति' मन्त्रेण दूर्वां आनीय पूजयेत्—'ओं नमो भगवत्यै दूर्वायै' इति।" "ततः लोकपालपूजा, अनन्तरं कुमारीपूजा; पञ्चवर्षोपरि दशवर्षाधः कन्या शुभा।" "सैव न बालिका अपि, यत्नेन पूज्या, गन्धपुष्पाक्षतान् धूपदीप ताम्बूलाभरणैः।" "पूजकः तस्यै मन्त्रं जपेत्—" "‘सत्यं वद, प्रियं वद, भगवति सरस्वति, नमो नमः।’" "गायत्र्याः क्रमात्, कुशद्वयं संयोज्य, पुस्तकस्य अधः स्थापयेत्, सहस्रपरमेत्र्चा मन्त्रेण।" "त्रीणि कुशद्वयम् तस्यै हस्ते दद्यात्; सा त्रीणि दण्डानि पृष्ठयोः मध्ये क्रमशः स्थापयेत्।" "मुक्त्वा पुनरपि दद्यात्, 'नमो शिवायै पार्वत्यै' इति; मध्ये स्थितः श्लोकः कार्यसिद्धिप्रदायकः।