नृपते, अस्मिन लोके कः कस्य वास्तवतः स्वजनः भवति? अतः स्वं एव दातव्यं—पेयं, भोजनं, ताम्बूलं, वारि, सुवर्णं च। वस्त्राणि, गावः, भूमिः, छत्राणि, विविधानि पात्राणि, फलानि, भूमिदानानि च यथाशक्त्या दातव्यानि। एतानि दातव्यानीति न सन्देहः, न चात्र किञ्चित् विह्वलता कार्या। तदनन्तरं, ब्राह्मण, पुण्यस्थलानां लक्षणानि ते कथयामि। गङ्गा पुण्यतीर्थरूपेण विराजते, सरस्वती च पावनी; रेवा, यमुना, तापी, चर्मण्वती नदी अपि पुण्यरूपेण प्रसिद्धाः। सरयू, उत्तमा वेणी, पूर्णा, पापविनाशिनी; कावेरी, कपिला, विषल्या, विश्वतरिणी च अन्याः पुण्यनद्यः। गोदावरी प्रसिद्धा, तुङ्गभद्रा, गण्डकी च; भीमरथी पापिनां भीषणा स्मर्यते। देविका, कृष्णगङ्गा, अन्याश्च प्रमुखा नद्यः, शुभकाले बहवः पुण्यस्थलानि भवन्ति। ग्रामे वा अरण्ये वा, सर्वत्र नद्यः पावनाः; तत्र स्नानं, दानं, अन्यानि पुण्यकर्माणि कर्तव्यानि। द्विजश्रेष्ठ, यत्र पुण्यस्थलस्य नाम न ज्ञायते, तत्र आगत्य "एतत् महाविष्णुतीर्थम्" इति उद्घोषयेत्। सर्वेषु तीर्थेषु विष्णुरेव देवता—न सन्देहः; तीर्थे नारायणनाम स्मरणीयम्। तीर्थस्य पूर्णफलम् केवलं विष्णुनाम्ना लभ्यते; अज्ञाततीर्थेषु देवतेषु च न सन्देहः। मनुष्यः विष्णुनाम्ना नामानि पठेत्; सर्वसिद्धयः, पुण्यानि, समुद्रः अपि तीर्थरूपेण स्मर्यते। मानसादीनि सरांसि, प्रपाताः, तडागाः, लघुनद्यः अपि हरीनाम्ना तीर्थत्वं प्राप्नुवन्ति। पर्वतानि अपि तीर्थरूपाणि, यज्ञाः, यज्ञभूमिः; यत्र विद्वान् ब्राह्मणाः सन्ति, तत्र हर्षेण अपि तीर्थत्वं अस्ति। श्राद्धस्थलम्, श्राद्धभूमिः, देवालयः, यज्ञस्थानम्—एव महातीर्थरूपेण सर्वपापविनाशकं स्मर्यते। यत्र वेदध्वनिः उचितः, यत्र विष्णुकथाः शुभाः; स्वगृहः पुण्ययुक्तः, गोशाला अपि पावनी। अरण्ये अश्वत्थवृक्षः, गोशाला च पावनी; एतानि तीर्थानि, पितरौ मातरौ अपि तीर्थरूपेण स्मर्येते। यत्र धर्मार्थार्थं गुरुः स्वयम् निवसति; यत्र धर्मपत्नी अस्ति, तत्र नूनं तीर्थत्वं। यत्र धर्मनिष्ठः पुत्रः विद्वान् सदा तिष्ठति, तत्र तस्य मोक्षाय तीर्थत्वं निश्चितम्। एवं, राजमहलादीनि स्थलानि अपि तीर्थानि; विशेषतः पर्वसमये, तीर्थेषु एव। ऋषीकेशं, सर्वभूतानां दातारं, पूजयित्वा विना, कश्चन किमपि प्राप्तुं न शक्नोति—एतत् निश्चितम्। पुत्राः, धनं, पत्न्यः, अश्वाः, महलः, गजाः, सुखानि, स्वर्गः, मोक्षः—एतानि सर्वाणि हरिभक्तेः समीपं न गच्छन्ति। नारायणः परमदेवः, जनार्दनः, सत्यरूपः; भगवानेव त्रिगुणात्मकः, सर्वं सृजति परमेश्वरः। रजस्तमसाभ्यां युक्तः, बलवान् रजःसत्त्वप्रधानः अभवत्; तस्य नाभिकमले ब्रह्मा, पद्मासनः, सृजितः। प्रभुः रजस्तमसयुक्तं रुद्रं अपि सृजति; सत्त्वं, रजः, तमः—एष त्रयः इति कथ्यते। सत्त्वेन मुक्तिः; सत्त्वं नारायणस्वरूपम्। रजःसत्त्वयोगेन, मनुष्यः श्रीमान् अन्यान् अतिक्रामति। यद् वेदवाक्यं धर्मसंबन्धं क्रियते, तद् रुद्ररूपेण प्रसिद्धम्, पुरुषेषु विशिष्टम्। तेन, रजस्तमसाभ्यां, राजा लोके उत्पद्यते; यः धर्मः रजःहीनः, यः तामसः च— सः लोके परत्र च अनर्थं जनयति। यः विष्णुः स एव ब्रह्मा; यः ब्रह्मा स एव हरः। त्रयः देवाः यज्ञेषु सर्वदा पूज्यन्ते; द्विजश्रेष्ठ, यः एतेषु त्रिषु भेदं करोति— सः पापकर्मी, पापात्मा, दुःस्थितिं प्राप्नोति। विष्णुः एव परमब्रह्म; विष्णुः एव जगत्, द्विजश्रेष्ठ। तस्य माधवमासः सर्वकर्मसु प्रियः; अश्वमेधादीनां फलप्रदः इति कथ्यते। तीर्थस्नानं, तपः, दानं, जपः, यज्ञः—एषां पुण्यं माधवमासे सर्वं अतिक्रामति। ये वैशाखे सूर्यः मेषराशौ स्थितः, तदा नद्यां प्रतिदिनं प्रातःस्नानं कुर्वन्ति, ब्राह्मणपूजनं च, ते मम दण्डस्य विषयः न भवन्ति। मम पुरतः दासवर्गं हत्वा हत्वा, चित्रगुप्तस्य लेखं लुप्त्वा लुप्त्वा, माधवमासे तीर्थस्नानं कृत्वा, पूर्वपापानि अपाकुर्वन्ति। एषः भयनाशकः; अतः गुप्तः कर्तव्यः—एषः परमगोप्यः। नरकात् मोक्षस्य कारणं, मम अधिकारनाशस्य कारणं च। भागीरथी, नर्मदा, यमुना, सरस्वती, विशोका, वितस्ता—एताः विंध्यस्य उत्तरभागे स्थिताः। गोदावरी, भीमरथी, तुङ्गभद्रा, देविका, तापी, पयोष्णी—दक्षिणभागे स्थिताः। एताः द्वादश महानद्यः, यः वैशाखे नियमानुसारं प्रातःस्नानं कुर्वन्ति— सर्वाः समुद्रं प्रति प्रवहन्त्यः पुण्याः; सर्वे महापर्वताः पुण्याः; सर्वे देवालयाः पुण्याः; सर्वे वनवासस्थानानि पुण्यरूपाणि।