गङ्गायमुना-मध्यदेशे यमुनागिरिपादप्रदेशे महद् ब्राह्मणग्रामः स्थितः आसीत्। तत्र ग्रामे बहवः पण्डिता ब्राह्मणाः निवसन्ति स्म। तस्मिन् काले यमः कृष्णपिङ्गलवर्णं कञ्चनं पुरुषं सम्बोध्य अवदत्। तस्य नेत्रे रक्ते, केशाः स्फुरन्तः, चोराङ्गसदृशाः पादनेत्रनासिकाः च आसन्। तं यमः आज्ञापयामास—"गच्छ, महाग्रामं गच्छित्वा एकं ब्राह्मणं आनय।" "सः वसिष्ठवंशसम्भूतः, यज्नदत्तनामकः, शान्तः, विद्वान्, यज्ञकर्मविशारदः च। तस्य कुलात् अन्यं कञ्चन न आनय; न च तस्य समीपस्थं कञ्चन। गुणे, अध्ययनं च, जन्मना च तस्य सदृशं एव पुरुषं आनय। रूपेण लक्षणैः च यथोक्तं तम् उत्तमं आनय; तस्य पूजां कर्तुम् इच्छामि।" स तु पुरुषः यमस्य आज्ञां विपरीतं कृत्वा, येन निषिद्धः तं एव पूजयामास। यमः उत्थाय धर्मानुसारं तस्य पूजां कृतवान्, उवाच च—"एषः प्रतिनियतः प्रेष्यताम्, अन्यः आनयिष्यते।" एवं धर्मराजेण उक्ते स ब्राह्मणः पुनरागमनस्य आशङ्कया दुःखितः धर्मराजं प्रष्टुम् आरब्धवान्। स ब्राह्मणः उवाच—"किं निमित्तं अहम् अत्र आनितः? किं कारणं पुनः मां प्रेषयसि? न शक्नोमि, भगवन्, पुनः मर्त्यलोकं प्रतिगन्तुम्।" यमः प्रत्युवाच—"एषा स्थली आयुषः समाप्तानां पुण्यात्मनां च। एष धर्मराजस्य लोकः, धर्मराज्यं ख्यातम्। अत्र सर्वथा सुखमयं स्थानम् अस्ति; अहं धर्मराजः अत्र स्वामी, पुण्यपापानुसारं सुखदुःखयोः दाता च।" "पापिनां विषये अहं यमः, नरकदः; पुण्यात्मनां तु धर्ममूर्तिः, स्वर्गसुखदः। अतः ब्राह्मण, अद्यैव स्वगृहं प्रतिगच्छ; तव दशवर्षपर्यन्तं आयुः अवशिष्टम् अस्ति।" "यदा तव आयुः समाप्तं भविष्यति, तदा अस्य लोकस्य जनाः त्वां प्राप्स्यन्ति। अन्यत् किमपि इच्छसि चेत् पृच्छ; अहं वक्ष्यामि।" स ब्राह्मणः उवाच—"किं कर्म कृत्वा महत् पुण्यं प्राप्य स्वर्गं गम्यते इति ब्रूहि। त्वं हि सर्वेषां धर्माधर्मविवेके प्रमाणम्।" "देव, यदि अहं तव लोकं सम्यक् प्राप्तुं शक्नोमि, तर्हि ब्रूहि—केन कर्मणा नरकं पतन्ति जनाः? केन स्वर्गं गच्छन्ति? सर्वमेतत् कृपया वद।" यमः उवाच—"ये जनाः कर्मणा, मनसा, वाचा च धर्मात् विमुखाः भवन्ति, ये विष्णुभक्तिं न कुर्वन्ति, ते नरकं यान्ति। ये ब्रह्मशङ्करहर्योर् भेददृष्टिं कुर्वन्ति, तेऽपि नरकं यान्ति।" "ये विष्णोः ज्ञानम् अवज्ञायन्ति, ते नरकं यान्ति। यो जातिकुलाचरितं परित्यज्य अन्यत् कुर्वीत, स काममोहेन वा, स नरकं याति।" "यो अकर्तव्यं यजति, कर्तव्यं न यजति, यो विष्णोः ज्ञानात् विमुखः, स बहून् नरकान् अनुभवति। यो पापी धनाढ्यः पितृदेवब्राह्मणमानुषेभ्यः दानं न कृत्वा मृतः, स बहून् नरकान् गच्छति।" "यो सम्यक् पक्वान्नानि भेदेन पचति, यो वैश्वदेवं न कृत्वा खादति, स चिरं नरकं याति। ये जनाः प्राणिनां हिंसायाः द्वारा धनं सम्पादयन्ति, ते धनाढ्याः कपटी दुःखदायिनः नरकं यान्ति।" "ये नास्तिक्यलुब्धमोहात् श्राद्धं न कुर्वन्ति, ते नरके पच्यन्ते। यो ब्राह्मणेभ्यः दानं निरोद्धुं यतते, स नरकवासी भवति।" "यो मुह्यन् सर्वदक्षिणां स्वयमेव गृह्णाति, नास्तिकभावयुक्तः नरकवासी भवति। अस्य असहिष्णुता तस्य दोषस्य कारणम्।" "एतस्मात् महापापं जायते, तच्च नरककारणम्। यो निर्दोषां प्रियतमां भार्यां त्यजति, न तस्य गौरवं रक्षति, स नरकं पतति।" "यो मोहात् अधर्मं धर्म इति वदति, तर्कशीलः नास्तिकः, स नरकवासी। यो मनसा अन्यद् धृत्वा वाचा अन्यद् वदति, हृदयमलिनः, स नरकं याति।" "ये भगवतः कीर्तने उपस्थिताः अपमानं कुर्वन्ति, ते पापकर्मणा घोरं नरकं यान्ति, अपि च भगवद्द्वारं शास्त्रसामग्रीनाम् अपि नामश्रवणं दृष्ट्वा।" "सम्यक् प्रणिपातं अकृत्वा ते नरकं यान्ति; ये च निरपराधाय भार्यायै कटुवचनानि वदन्ति, ते नरकं यान्ति।" "ये पत्युः धर्मपत्नीं त्यजन्ति, ते नरकं यान्ति; यो गुरुवचनं वा धर्मशास्त्रं न शृणोति, स नरकं याति।" "यो अन्येषां मनसि क्लेशं जनयति, स नरकवासी; स स्वजनैः पुत्रैः च सह भोगान् अनुभवति।" "यो केवलं स्वपेट्युपर्यपि चिन्तयति, स घोरं नरकं याति; यो तुलाराशिस्थिते, मकरराशिस्थिते, मेषराशिस्थिते वा सूर्ये प्रातः स्नानं न करोति, स नरकं याति।" "नद्यादिषु श्रद्धाहीनः नरकवासी; यो विष्णुभक्तं दृष्ट्वा न उत्तिष्ठति, स नरकं याति।" "यो ब्राह्मण स्नेहसम्मानाभ्यां अतिथिं न प्रणमति, स नरकं गच्छति; ये च काष्ठयष्टिशूलशिलाभिः मार्गं निवारयन्ति, ते नरकं यान्ति।" "ये मार्गनिरोधकाः नरकं गच्छन्ति; ये च परमपुरुषं सर्वलोकनाथं न चिन्तयन्ति, तेऽपि नरकं यान्ति।" एवं धर्मराजः तस्मै ब्राह्मणाय स्वर्गनरकयोः हेतून् धर्मशास्त्रानुसारं उपदिशत् कथयामास।