शृणु, सुमुखि! ब्रह्मशब्दरूपः प्रणवः त्रैवेद्यस्य सारभूतः स्मृतः, यस्य 'अ' इति वर्णः, ततो 'उ' इति, पश्चात् 'म्' इति वर्णः अस्ति। 'अ' इत्यनेन विष्णुः निर्दिश्यते, 'उ' इत्यनेन श्रीः सूच्यते, 'म्' इति तु तयोः सेवकः पञ्चविंशः जीवः कथ्यते। बुद्धिमन्तः 'अ' इत्यनेन वासुदेवस्य रूपं प्रकल्पयन्ति, मुनयः 'उ' इत्यनेन श्रीरूपं निर्दिशन्ति। 'म्' इत्यनेन पञ्चविंशः पुरुषः जीवः निर्दिश्यते, 'क'वर्गेण भूतानि, 'च'वर्गेण इन्द्रियाणि सूच्यन्ते। 'ट'वर्गेण 'त'वर्गेण च ज्ञानं हृदयानि च निरूप्यन्ते, 'प' इत्यनेन मनः, 'फ' इत्यनेन अहंकारः कथ्यते। 'ब' तथा 'भ' इत्येताभ्यां प्रकृतिः महत्तत्त्वं सूच्यते, किन्तु आत्मा स एव 'म्' इत्युक्तः पञ्चविंशः। सः जीवः शरीरात् इन्द्रियैः मनसा प्राणैः च पृथक्, अन्योपायवर्जितः, साक्षिणः परमात्मनः शेषभूतः चैतन्यरूपः। केचित् 'उ' इत्यस्य निश्चयलक्षणत्वं वदन्ति, तत्र श्रीसारः 'व' इत्यपि सूचितः। यथा सूर्यस्य प्रभा तस्मात् अविनाभाविनी, तथा विष्णुः कल्याणगुणनिधिः 'अ' इत्यनेन निर्दिश्यते। स एव श्रीपतिः, विश्वात्मा, जगतः परं बीजं, परमपुरुषः, सृष्टिकर्ता, पालकः, नियन्ता, सर्वभूतमित्रं च। अनपायिनी सा लोकनित्यश्च श्रीः, सर्वस्य जननी, विष्णोः प्रिया भार्या च। श्रीः, विश्वस्य आधारभूता, 'रु' इत्यनेन सूच्यते; 'म्' इत्यनेन तयोः सेवकः क्षेत्रज्ञः पण्डितैः वर्ण्यते। स जीवः ज्ञाननिलयः, विज्ञानगुणः, प्रकृतिपरः, अचेतनः न, विकाररहितः, एकरूपः, स्वस्वरूपसम्पन्नः। सः अणुः, नित्यः, व्यापी, चैतन्यानन्दरूपः, अहम्-बुद्धिस्वरूपः, अक्षयः, क्षेत्रज्ञः, नानारूपः, सनातनः। न सः दह्यते, न नश्यति, न शुष्यति, न विलीयते; सः अक्षयः, आदौ एवम्गुणसम्पन्नः, परमेशस्य शेषरूपेण स्थितः। 'म्' इत्यनेन क्षेत्रज्ञः जीवः सदा हरिसेवकत्वेन निरूप्यते, न कदापि अन्यस्य। एवं तस्य मध्ये केवलं दास्यं स्थापितम्; एवं प्रणवस्य अर्थः मया ते निगदितः, हे निष्पापे। प्रणवस्यार्थविवरणं मन्त्रशेषेण सह, हे शुभे, एतत्—यः परमेशस्य सेवकः, तस्यात्र स्वातन्त्र्यं नास्ति। तस्मात्, अहङ्कारं महदात्म्यम् च मनसा त्यक्तव्यम्; यत् किञ्चिदात्मनः प्रयत्नेन क्रियते, तत् अपि परित्याज्यम्। अहङ्कारः 'म्' इत्यनेन, तस्य निवारणं 'न' इत्यनेन; एवं मनसा अहङ्कारमुक्तिः लभ्यते। मनसा एव सर्वसिद्धिः सिध्यति, अन्यथा विनाशः भवति; श्रद्धया युक्तं स्वल्पमपि अहङ्कारं क्षम्यते। अहङ्कारग्रस्तस्य सुखं नास्ति, स आत्मा मोहितः तमसि पतति। तस्मात्, स्वातन्त्र्यं मनसा न अनुमन्यते; सः परमेश्वराश्रितः जीवति। अतः चेतनस्य साधने कर्तृत्वं नास्ति; स्थावरजङ्गमस्य सर्वस्य गतिरेव तस्य ईश्वरसंकल्पेन। अतः स्वबलाधारितान् सर्वान् कर्मान् परित्यजेत्; हरिगतेन बलात् तस्य किञ्चिदपि दुर्लभं नास्ति। सः तेजस्विनं परमेश्वरं भारं समर्प्य, तस्मै केवलं कर्म कुर्यात्; सः परमात्मा हरिः स्वामी, अहं तस्य नित्यदासः। कामं तस्मै आत्मनाथाय समर्पयेत्; एवं मनसा एव अहम्-मम-भावं परित्यजेत्। देहे अहंभावः संसारबन्धनमूलम्; तस्मात् पण्डितैः मनसा अहंकारं महदात्म्यम् च त्याज्ये। शृणु, शुभे गिरिजे! नारायणशब्दस्य व्याख्यानं वक्ष्यामि। 'नाराः' इति आत्मसमूहाः, तेषां लक्ष्यं सः परमपुरुषः। ते एव तस्य मार्गः, तस्मात् सः नारायणः इति कथ्यते; सर्वे चेतनाः अचेतनाः च जगति श्रूयन्ते दृश्यन्ते च। यः सर्वत्र व्याप्य स्थितः, सः एव नारायणः; 'नाराः' सर्वभूतसमूहाः इति स्मृताः। तेषां लक्ष्यं आधारश्च सः, तस्मात् नारायणः स्मृतः। तत्त्वानि अपि 'नरात्' उत्पन्नानि, तस्मात् 'नाराणि' इति विज्ञायन्ते। ते एव तस्य मार्गः, तस्मात् सः नारायणः; यः कल्पान्ते सर्वं जगत् संहृत्य धारयति। येन पुनः सृष्टिः क्रियते, सः एव नारायणः; सर्वं जङ्गम-अजङ्गमं जगत् 'नार' इति कथ्यते। तस्य धाम लक्ष्यं च सः, तस्मात् सः नारायणः; 'नार' इति भूतसमूहः, तेषां तु सः मार्गः च लक्ष्यं च। अतः सः सदा नारायणः मुनिभिः स्मृतः; यस्मात् लोकाः समुद्रफेनवत् उत्पद्यन्ते। यत्र पुनः ते लीयन्ते, तस्मात् सः नारायणः स्मृतः। सः नित्यः, नित्यधाम्नि, नित्यमुक्तः, परमानन्दरूपः। सः एव सर्वलोकनाथः नारायणः; नारायणः परं ब्रह्म, नारायणः परं सत्यम्। यत् किञ्चिदत्र दृश्यते श्रूयते वा, अन्तर्बहिश्च—सर्वं तत् नारायणेन व्याप्यं धृतं च। यः निष्कलङ्कः, परमपुरुषः, सर्वभूतान्तर्यामी, एक एव दिव्यः, सनातनः हरिः, नारायणः अच्युतः। एवं, हे गिरिजे, प्रणवस्य रहस्यं, जीवस्य स्वरूपं, नारायणस्य महिमानं च मया एकीभूतेन कथायाम् उपवर्णितम्।