शौनकादयः ऋषयः सूतमिदं पुनः पुनः प्रार्थयन्ति स्म—“भूयः कथय, विस्तरेण वद; तव वचांसि पातुमिच्छामः। पुनः पुनः पिबन्तः तव उत्तमां वाणीं न तृप्यामः, हे सूत महाभाग।” सूतः उवाच—“अत्रापि पुरातनं चरितं श्रावयामि, यत्र जगन्नाथस्य च प्रथमारम्भस्य च संवादः अभवत्। तत्र पृथिव्याः आकारः षट्सहस्रयोजनं ऊर्ध्वं, त्रिसहस्रयोजनं विस्तीर्णं; एवं नवसहस्रयोजनपरिमाणं पृथिवीं भगवान् निर्मितवान्। सृष्ट्यादौ भगवान् वराहः वामदंष्ट्रया पृथिवीं उद्धृत्य, सहस्रं दिव्यानि वर्षाणि दंष्ट्रया धारयामास। धर्मकथायामेकदा सा पृथिवी भगवन्तं विनयेन प्रष्टुम् आरब्धवती—‘एते द्वादश मासाः, त्रिशत् षष्टिः च दिनानि। एतेषां केन मासेन वा दिनेन च, भगवन्, त्वं तुष्टो भवसि? केन स धर्मः श्रेयस्करः?’ पृथिवी पुनः पप्रच्छ—‘कृतकृत्यं कर्तुं यः मासः श्रेयस्करः, स कः? केन दिनेन वा, केन मासेन वा त्वं प्रीतः स्याः, केशव?’ भगवान् उवाच—‘यदा सूर्यः तुलाराशौ तिष्ठति, तदा कार्तिकमासः पुण्यः। सूर्ये मकरराशौ, तदा स मासः पुराणेषु पुण्यः कथ्यते। सूर्ये मेषराशौ, तदा माधवमासः प्राज्ञैः पुण्यः निर्दिष्टः। मार्गशीर्षमासः अपि मासेषु पुण्यः कथ्यते। एवं एते मासाः शुद्धाः, तेषु कतमाः दिनाः पुण्यत्वेन प्रसिद्धाः? युगादयः, कल्पादयः, सर्वेषां च आरम्भाः—एतेषां मध्ये कः मासः परमशुद्धः, तद्वद। सर्वयज्ञसारभूतः कः मासः, तदपि निश्चित्य वद, भगवन्।’ तदा वराहः प्रत्युवाच—‘ये मनुष्याः सम्यक् वा असम्यक् वा मां पूजयन्ति, ते सर्वे माधवमासे भक्त्या मां यः पूजयति, स सदा पूजनीयः। माधवे हि हिरण्याक्षः निहतः, द्वौ तौ आद्यौ दैत्यौ मया हतौ, त्वं च उद्धृता। त्रेतायां त्रिवेदीयं धर्मं, वर्णाश्रमव्यवस्थां च स्थापयामास। माधवमासे एव ममावतारः जातः, तस्मात् स मे प्रियोऽस्ति। माधवस्य शुक्लपक्षे तृतीयायां त्रेतायुगस्य आरम्भः अभवत्। तदा त्रिधा धर्मः प्रवृत्तः, स च हरिप्रियः लोकेऽक्षयः कथ्यते। स्नाने, दाने, पूजायां, श्राद्धे, जप्ये, पितृकर्मणि—ये जनाः यवेन विष्णुं पूजयन्ति, श्रद्धया श्राद्धं कुर्वन्ति, तेषां सर्वं कामं ददामि। ये दानं ददति, ते पुण्याः; ते धर्मिष्ठाः। ये माधवमासे विविधैः यज्ञैः मां पूजयन्ति, ते सर्वेषां फलात् अधिकं फलम् आप्नुवन्ति। वैशाखमासे स्नानं, दानं, जपः, होमः, तपः, यज्ञः, व्रतम् इत्यादिकं यत्क्रियते, तस्य पुण्यं शृणु। दशपञ्चसप्तकोटिमन्वन्तराणां पुण्यं लभ्यते; मम समीपं गच्छन्तः अपि निर्भयाः भवन्ति। सर्वग्रहाः यदि क्रूराः स्युः, जन्ममरणहेतवः अपि, वैशाखमासे प्रातःस्नानेन सर्वे शुभाः भवन्ति। वैशाखे भक्त्या ब्राह्मणान्नं यः प्रयच्छति, तेन पितरः युगसंख्यया तृप्यन्ति। मधुरं बहु भोजनं, यवभोजनं, तिलोदकं, छत्रं, वस्त्रं, पादरक्षां च ददाति—स पुण्यात्मा विष्णुं तुष्टिं नयति। विशेषतः तिलं मधुना युतं दातव्यं—महाधर्माय, दीर्घायुषे, पापक्षयाय च। एवं कुर्वाणां पुरुषाणां पुण्यं लक्षकोटिवर्षैः अपि न गणनीयम्। पुत्रपौत्रादिलाभः, धनलाभः, दीर्घायुः—इह लभ्यते, परत्र च मम सायुज्यं प्राप्यते। माधवस्नानेन जन्मजन्मान्तरार्जितपापराशिः क्षीयते; तत्र नियमानुसारं वा शक्तितः वा पुण्यं लभ्यते। यः वैशाखव्रतं त्यक्त्वा अन्यं व्रतं चरति, स हस्ते रत्नं त्यक्त्वा भूमिक्षुद्रं याचमानः इव। एवं भगवान् आदिदेवः पृथिव्यां माधवमासस्य स्तुतिं कृत्वा उक्तवान्। किं बहुना? हे मुने, माधवमासे माधवस्य पूजनात् न किञ्चिदप्राप्यं विद्यते। अधुना, एतस्मिन्नर्थे पुरातनं अद्भुतं चरितं शृणु—ब्राह्मणस्य च महात्मनः यमस्य च संवादः। मध्यदेशे गङ्गायमुनयोः मध्ये, यमुनागिरिपादे, ब्राह्मणग्रामः महान् आसीत्। तत्र बहवः ब्राह्मणाः वेदविदः निवसन्ति स्म। तत्र कालः कृष्णपिङ्गलः, रक्तलोचनः, रोमाञ्चिताङ्गः, काकसदृशपादनेत्रनासिकः, तं यमः प्राह—‘गच्छ, तस्मात् ग्रामात् ब्राह्मणं आनय।’ ‘स वसिष्ठवंशसम्भूतः, यज्ञदत्तः नाम, शमस्थितः, विद्वान्, यज्ञकर्मणि निपुणः। न तस्य कुलजनान् वा समीपस्थांश्चानय; गुणैः, अध्ययनैः, जात्या च तुल्यं केवलं आनय। रूपेण, लक्षणैः च तं उत्तमं यथोक्तं आनय; तस्मै पूजां कर्तुमिच्छामि।’ स कालः गत्वा, यमवचनं विपरीतमाचरन्, यमवर्जितं एव पूजितवान्। तदा यमः उत्थाय तस्मै धर्मेण पूजां कृत्वा, ‘एषः प्रत्यागच्छतु, अन्यं आनय’ इति उक्तवान्। एवं धर्मराजेन उक्ते, स ब्राह्मणः प्रत्यागमनभीत्या विषण्णः सन्, धर्मराजं उवाच— ‘किं हेतुना अहं अत्र नीतः? किं पुनः प्रत्यागच्छामि? अहं न शक्नोमि, भगवन्, पुनः मर्त्यलोकं प्रतिगन्तुम्।