स तदा, महाभाग्ययुक्तं तं ब्राह्मणं समुपलभ्य, स्नेहपूर्वकं पप्रच्छ—"कच्चित् ते पुण्यकर्माणि, कच्चित् ते अग्नयः स्वस्ति कुर्वन्ति? कच्चित् सर्वेऽवयवाः स्वस्थाः? कच्चित् धर्मं सदा पालयसि?" इति। एवमुक्त्वा, स महाबुद्धिमान् पुनः तं ब्राह्मणश्रेष्ठं सम्बोधयामास—"किं ते प्रियतमं वाञ्छितं, किं ते मनसि अतिशयप्रियं, किं ते साधयामि, द्विजोत्तम?" इति। एवं स ब्राह्मणः, नारदेन सम्यगुक्तः, तस्य शुभवचनानन्तरं, स भाग्यवान् ब्राह्मणः वसिष्ठं मुनिश्रेष्ठमुपगम्य, प्रणम्य, इदं वचनमुवाच—"भगवन्, मम वाक्यानि शृणु, द्विजश्रेष्ठ। केन हेतुना दरिद्रता जायते? किमर्थं पुत्रेभ्यः सुखं न लभ्यते? एष मे संशयः पितः—कः पापः तस्य कारणम्? महाह्यानेन मोहिता मया, प्रियतमा मम मां बोधयित्वा, त्वत्सकाशं प्रेषिता। तस्मात् एतत् सर्वं मे सम्यगाचक्ष्व, सर्वसंशयविनाशनं, संसारबन्धमोचनं च मे भव।" तदा वसिष्ठः उवाच—"पुत्राः, मित्राणि, भ्रातरः, अन्ये च बन्धवः—एते पञ्च प्रकाराः सम्बन्धिनः पुरुषस्य सन्ति। सर्वे एते, द्विजश्रेष्ठ, पूर्वं ते उच्यन्ते ऋणबद्धाः; सर्वे ते दुष्टपुत्राः सन्ति। अधुना तव सम्मुखे शुभपुत्रलक्षणं वक्ष्यामि—यः धर्मे आत्मानं समर्पयति, सदा सत्यम् धर्मं चानन्दयति। स शुचिः, ज्ञानयुक्तः, तपस्वी, वक्तॄणां श्रेष्ठः, सर्वकर्मसु निष्णातः, वेदाध्ययननिष्ठः। सः सर्वशास्त्रविद्, देवब्राह्मणपूजकः, यज्वा, दाता, उदारः, मधुरवाग्वान्। सः सदा विष्णुध्याने रतः, शान्तः, जितेन्द्रियः, सदा मैत्रीभावयुक्तः, पितृभक्तः, सर्वबान्धवेषु स्नेही। एवमात्मगुणैः सम्पन्नः सुभगपुत्रः कुलं उद्धरति, वंशं पुष्णाति, सुखदः भवति।" "अन्ये तु बन्धवः, सम्बन्धिनः सन्ति दुःखदाः, शोकदाः च; किम् प्रयोजनं तैः, फलरहितैः, निष्प्रयोजनैः, पापवर्जिन्? सर्वे ते आगच्छन्ति गच्छन्ति च, तीव्रं दुःखं ददत्येव; एते सर्वे पुत्ररूपेण लोके तव सन्ति, द्विजश्रेष्ठ।" "पूर्वजन्मकृतानि कर्माणि तव, तानि सर्वाणि वक्ष्यामि; पुनः शृणु, अद्भुतं चरितं। हे प्राज्ञ, पूर्वे जन्मनि त्वं शूद्रः अभूत्, नान्यथा—कृषिकर्मनिष्ठः, ज्ञानरहितः, महालोभयुक्तः। एकपत्नीका, सदा द्वेषी, बहुपुत्रवान्, अदाता, धर्मं न जानाति, सत्ये न स्थितः। दानं न कृतवान्, न शास्त्राध्ययनं, तीर्थयात्रां न कृतवान्, न च क्वापि गतवान्।" "एवं त्वं, ब्राह्मण, पुनःपुनः कृषिपथं अन्वगच्छः, पूर्वं च गोमेषानां च पालनं कृतवान्, द्विजश्रेष्ठ। पुनः पुनः महिषाणां, अश्वानां च पालनं कृतवान्; एतानि कर्माणि पूर्वं कृतवान्, द्विजश्रेष्ठ। तद् महद् धनं, लोभेन सञ्चितम्, न कदापि पुण्याय व्ययितम्। योग्याय दानं न कृतवान्, न च दरिद्रं दृष्ट्वा दत्तवान्; कृषिकर्मणा सम्पादितं धनं स्वार्थायैव रक्षितवान्।" "एतत् सर्वं, गोमयसमूहं, पशुसञ्चयं च, ब्राह्मण, विक्रयित्वा महद् धनं सञ्चितवान्। सदा तक्रं, घृतं, दुग्धं, दधि च विक्रयित्वा, भविष्यति दुःखमिति चिन्तयन्, विष्णोः मायया मोहितः। इदं धनं परममूल्यं कृत्वा, ब्राह्मणश्रेष्ठ, तस्मिन्काले निर्दयः, किञ्चिदपि दानं न कृतवान्।" "न कदापि देवपूजनं कृतवान्, ब्राह्मण, उत्सवकाले अपि अन्यब्राह्मणेभ्यः दानं न दत्तवान्। पितृकर्मणि काले सम्प्राप्ते, श्रद्धया न कृतवान्; तव धर्मपत्नी मध्यान्हे स्मारयति। श्वशुरश्वश्रूणां श्राद्धकर्मणि काले, प्राज्ञ, तेषां वचने श्रुत्वा, गृहं परित्यज्य पलायितवान्।" "धर्मस्य मार्गं न दृष्टवान्, न श्रुतवान्; लोभो मातरं, पितरं, भ्रातरं, सर्वबान्धवान् च अभवत्। सदा लोभमेव पालितवान्, धर्मं परित्यज्य; तस्मात् त्वं दुःखयुक्तः, दरिद्रतया पीडितः।" "दिनप्रतिदिनं महती तृष्णा हृदि जायते; यदा गृहं धनं वर्धते, तदा तव कामोऽपि वर्धते। कामाग्निना दग्धः, लोभमधिकं चिन्तयसि, रात्रौ स्वपन् वा जाग्रन् वा। प्रतिदिनं महामोहेन व्यग्रः—'कदा सहस्रं, लक्षं, कोटिं, दशकोटिं लप्स्ये?' इति चिन्तयसि। 'कदा खर्वं वा निक्खर्वं वा भविष्यति मम गृहे? एवं सहस्रं, लक्षं, कोटिं, दशकोटिं च।' इति।" "खर्वं वा निक्खर्वं प्राप्तेऽपि तव तृष्णा न निवर्तते; एवं कालं परित्यज्य सदा तव कामो वर्धते। न कदापि दत्तवान्, न यजमानः, न भुक्तवान्, ब्राह्मण; यत् त्वया भूमौ निहितं धनं, तव पुत्राः अपि न जानन्ति। अधिकधनाय सदा अन्योपायं अन्विष्यसि, ब्राह्मण, सर्वत्र चान्येभ्यः पृच्छसि, कौशलयुक्तः।" "खननं, रसायनं, धातुविज्ञानं च पृच्छसि; तृष्णया मोहितः, एकाकी विचरन्।