एकदा धर्मनिष्ठः कश्चन ब्राह्मणः देवशर्मा नाम, स्वपत्नीं सुमनां सह धर्मार्थं संवादं कृतवान्। तस्य पूर्वजन्मकृतकर्मफलानि तत्रैव प्रकटितानि सन्ति। यः कश्चित् निक्षेपस्य स्वामी, स उत्तमः पुत्रः भवति; निक्षेपचौरः तु तस्यैव पुत्ररूपेण जायते, गुणवत्त्वेन, सौन्दर्येण, सर्वलक्षणसम्पन्नत्वेन च युक्तः। स पुत्ररूपेण पितरं प्रति प्रतिदिनं भक्तिं दर्शयति, मधुराणि प्रियाणि वचनानि भाषते, महतीं प्रीतिं प्रकाशयति। स स्वधनं स्वयमेव पुनः प्राप्य, यथा पूर्वं दत्तं तथा, पित्रे महां हर्षं जनयति; एषा वृत्तिः निक्षेपचौर्यादपि अधिकं भवति। हे महाभाग! एतादृशं दुःखं तीव्रं, प्राणनाशनं च भवति; तस्मात् पुत्ररूपेण सः पित्रे तादृशमेव पीडां ददाति, यद्यपि सः महागुणसम्पन्नः। स अल्पायुष्कः सन् मृत्युम् आप्नोति; पीडां दत्त्वा, पुनः पुनः ताड्यमानः, एवं गच्छति। यदा कश्चन 'मम पुत्रः, मम पुत्रः' इति विलपति, तदा सः उपहास्यवस्तु भवति—कः वा पुत्रः? कस्य पुत्रः? क इति कः? सः पित्रा चिन्तितः—'एषः पापात्मा मम निक्षेपितं धनं हरितवान्; मम सम्पत्तेः चौर्येण, नूनं मम प्राण एव हृतः।' अतीते काले, अहं महतीं दुःखदां पीडां दत्त्वा, मम उत्तमं धनं पुनः प्राप्तवान्। एवं वैशाखमाहात्म्ये पद्मपुराणस्य पातालखण्डे सप्त्युत्तरशीतितमः अध्यायः समाप्तः। ततः, नवत्युत्तरशीतितमं अध्यायं नारदः प्रोवाच—एवं उक्ते, देवशर्मा नाम श्रेष्ठः ब्राह्मणः पुनः स्वपत्नीं सुमनां, या बुद्धिमती ज्ञानी चासीत्, सम्बोधितवान्। स उवाच—"यदुक्तं त्वया, शुभे, तत् सत्यं संशयान् निहन्ति; धर्मात्मानः प्राज्ञाश्च वंशकामिनः सन्ति।" "यथा अहं पुत्रे चिन्तां करोमि, न तु धने; किञ्च, केनापि प्रकारेण पुत्रं उत्पादयिष्यामि।" तदा सुमना उवाच—"पुत्रेण लोकाः जयन्ते, पुत्रः कुलं उद्धरति; हे महाभाग, सुतसम्पन्ने पितरः पितामहाश्च साक्षात् जीवन्ति।" "एकः पुत्रः श्रेष्ठः, सुन्दरि; गुणहीनाः बहवः किम्? एक एव कुलं धारयति, अन्ये दुःखदाः भवन्ति।" "पूर्वमेवोक्तं मया—अन्ये केवलं सम्बन्धिनः; पुण्येन पुत्रः लभ्यते, पुण्येनैव कुलं च।" "पुण्येन शुभगर्भः, पापेन अकाले मृत्युः; सुखसम्पत्तिः च पुण्येन, इति सत्यं वदामि ते।" "ब्रह्मचर्येण, सत्येन, तपसा, नित्यनियमैः, दानेन, दमेन, क्षमया, शौचेन च, हे प्रिये—" "यथाशक्त्या अहिंसायाः, अचौर्येण च; एतेन दशाङ्गेन धर्मः प्रवर्तते।" "धर्मः स्वाङ्गैः पूर्णः भवति, यथा गर्भः कुक्षौ; धर्मात्मा त्रिविधेन कर्मणा धर्मं उत्पादयति।" "तस्य धर्मः प्रशान्तचित्तेन पुण्यं सुखं च ददाति; यं यं चिन्तयति प्राज्ञः, तं तं प्राप्नोति, दुष्प्राप्यं अपि।" ततः देवशर्मा उवाच—"हे देवि, सर्वं धर्माख्यं परमं ज्ञानं व्याख्यातम्; कथं पुत्रं वैष्णवगुणसम्पन्नं लभेयम्?" "यदि जानासि, हे महाभागे, तदा वद; त्वं पूर्वं पित्रा धर्ममार्गं प्राप्ता, हे पापमुक्ते।" "मम ज्ञातं—त्वं ब्रह्मवादिनी; पूर्वं च्यवनस्य प्रसादेन विष्णोः तुष्ट्या च तत् प्राप्तवती।" तदा सुमना उवाच—"गच्छ वसिष्ठं प्रति, धर्मज्ञ; तं महर्षिं प्रार्थय; तस्मात् धर्मनिष्ठं धर्मप्रियं पुत्रं लप्स्यसे।" एवं सुमनया उक्तः देवशर्मा, द्विजश्रेष्ठः, उवाच—"शुभे, यथोक्तं त्वया तथैव करिष्यामि, न संशयः।" इति उक्त्वा, देवशर्मा द्विजश्रेष्ठः, वसिष्ठं सर्वज्ञं, तपस्विनां श्रेष्ठं, तेजसा दीप्तं, गङ्गातटे पुण्ये देशे उपविशत्। स तं द्विजोत्तमं दृष्ट्वा, सूर्यसमप्रभं, ब्राह्मणसिंहं, महात्मानं, पुनः पुनः भक्त्या प्रणम्य, साष्टाङ्गं नमस्कृतवान्। तं ब्रह्मपुत्रं, महातेजसं, पापरहितं, वसिष्ठं, सः उपवेशने उपवेश्य, सान्त्वनपूर्वकं प्रोवाच—"पुत्र, कुशलं ते गृहे, भार्यायाः सेवकानां च सदा?" "कुशलं ते पुण्यकर्मसु, अग्निषु च? आरोग्यं ते अङ्गेषु? धर्मं सदा धारयसि किल?" इत्येवं पृष्ट्वा, पुनः ब्राह्मणश्रेष्ठं सान्त्वयन् उवाच—"किम् इच्छसि, किम् प्रियं कार्यं ते, द्विजश्रेष्ठ?" एवं उक्त्वा, वसिष्ठः तस्य ब्राह्मणस्य शुभवचनानि समाप्तवान्। तदा सः पुण्यात्मा ब्राह्मणः वसिष्ठं मुनिं सम्बोधितवान्—"भगवन्, मम वचनानि शृणु, द्विजश्रेष्ठ।" "केन कारणेन दारिद्र्यं जायते? किमर्थं पुत्रेभ्यः सुखं न स्यात्? पितः, एषः मम संशयः, तस्य पापस्य कारणं वद।" "महत्या मोहवृत्त्या मया मूढेन, प्रियतमा मया जागरितः। तया प्रेषितः, पितः, तव समीपं प्राप्तः।" "एतत् सर्वं विस्तरेण वद; संसारबंधनात् मोक्षदः भव।" तदा वसिष्ठः उवाच—"पुत्राः, मित्राणि, भ्रातरः, अन्ये च बन्धवः—एते पञ्च प्रकाराः सम्बन्धाः पुम्सः।" "एते सर्वे, द्विजश्रेष्ठ, ऋणबन्धनात् पूर्वमेव उक्ताः; ते सर्वे दुष्पुत्राः।" "अधुना तव सन्निधौ शुभपुत्रलक्षणानि वक्ष्यामि—यः धर्मे निष्ठः, सत्यम्, धर्मे च सदा रतः।" एवं पद्मपुराणे पातालखण्डे वैशाखमाहात्म्ये धर्मस्य गूढार्थः, पुत्रस्य महिमा, तस्य लक्षणानि च, स्नेहपूर्वकं, सुस्पष्टं च निरूपितानि।