सः नरः दिनं च रात्रिं च मोहितचित्तः चिन्तयति — कथं शुभं लभेयम्? कथं पुत्रान् प्राप्नुयाम् इति। चिन्तायाः मध्ये किञ्चित्कालं महत् सुखं पश्यति, परं चेतनां प्राप्य पुनः महता दुःखेन पीड्यते। हे द्विजश्रेष्ठ, चिन्तां मोहं च परित्यज्य तं पन्थानं अनुयाहि; अस्मिन् लोके कस्यापि सह निःसन्देहं न कोऽपि साङ्गत्यं, हे बुद्धिमन्। मित्राणि, बान्धवाः, पुत्राः, पितरौ, मातरः, तथा च कन्याः—एते स्वजनाः, यथा भार्या चान्ये च। देवशर्मा उवाच— भगवन्, किमिदं साङ्गत्यं? विस्तरेण मे कथय, येन एते सर्वे—धनं, पुत्राः, बान्धवाः—समुत्पद्यन्ते। सुमना उवाच— प्रभो, पञ्च प्रकाराः पुत्राः जायन्ते; तेषां द्वौ प्रमुखौ—यो दत्तं हरति, यो वा ऋणबद्धः। रिपुः, उदासीनः, तथा च प्रियः—एते तु अन्ये; तेषां लक्षणानि पृथक् पृथक् वक्ष्यामि, हे प्रभो। पुत्राः, मित्राणि, प्रिया भार्या, पितरौ, मातरः, बान्धवाः—एते सर्वे पृथग्बन्धनैः भूमौ जायन्ते। यदा कश्चित् भूमौ न्यस्तं वस्तु हरति, तदा तस्य धातुः सः पुत्रः भवति, गुणसम्पन्नः सुन्दरः च। न सन्देहः—यो दत्तं हरति, सः तस्य स्वामिनः गृहे दुःखं अनुभवति; दत्तहरणं कृत्वा, तीव्रं दुःखं भुक्त्वा सः प्रस्थितः। धातुः पुत्ररूपेण शुभगुणसम्पन्नः जायते, दत्तहरः तस्य पुत्रः भवति, गुणैः, रूपेण, शुभलक्षणैः युक्तः। सः तस्य पुत्रः भूत्वा प्रतिदिनं भक्तिं दर्शयति, मधुरं प्रीतिकरं वचनं भाषते, महतीं प्रीतिं प्रकाशयति। स्वं धनं पुनः प्राप्त्वा महत् हर्षं जनयति, यथैव तेन दत्तं, तद् दत्तहरणात् अपि विशिष्यते। हे महाभाग, तादृशं दुःखं तीव्रं जीवननाशकं; अतः पुत्ररूपेण सः तादृशं दुःखं ददाति, गुणसम्पन्नोऽपि। अल्पायुषः सन् मृत्युम् आप्नोति; दुःखं दत्त्वा, एवं गच्छति, पुनः पुनः आहतः। यदा कश्चित् 'मम पुत्रः, मम पुत्रः' इति विलपति, तदा सः हास्यवस्तु भवति—कः वस्तुतः पुत्रः, कस्य पुत्रः वा? अनेन पापिना मम न्यस्तं धनं हृतम्; मम सम्पत्तेः चौर्येण, नूनं मम प्राण एव हृतः। पूर्वं, महता दुःखेन, असह्येन पीडया, अहं तद् दुःखं दत्त्वा स्वं श्रेष्ठं धनं पुनः प्राप्तवान्। एवं वैशाखमाहात्म्ये पातालखण्डे श्रीपद्मपुराणे सप्तत्यष्टितमं अध्यायः समाप्तः। अथ नवत्यधिकाष्टशीतितमः अध्यायः। नारदः उवाच— एवं उक्त्वा, उत्तमः ब्राह्मणः देवशर्मा पुनः स्वां प्रियां धर्मज्ञां भार्यां सम्बोधितवान्। सः उवाच— यथार्थं त्वया उक्तं शुभे, सर्वसंशयविनाशनम्; साधवः पण्डिताश्च वंशं इच्छन्ति। यथा अहं पुत्रस्य चिन्तया न तु धनस्य, प्रिये, यत्नेनापि पुत्रं उत्पादयिष्यामि। सुमना उवाच— पुत्रेण लोकान् जयति; पुत्रः कुलं उद्धरति। हे महाभाग, सुतसम्पन्नः पितरौ पितामहाश्च जीवन्ति। एकः पुत्रः श्रेष्ठः, सुन्दरी; गुणहीनानां बहूनां किम्? एक एव वंशं धारयति, अन्ये दुःखाय केवलम्। पूर्वं मया उक्तं—अन्ये केवलं सम्बन्धिनः; पुण्येन पुत्रः लभ्यते, पुण्येन कुलम्। पुण्येन उत्तमा योषित् लभ्यते, पापेन अकाले मृत्युः; सुखसञ्चयः, प्रिये, सत्यमेव वदामि। ब्रह्मचर्येण, सत्येन, तपसा, नियमेन, दानेन, दमेन, क्षमया, शौचेन च— यथाशक्ति अहिंसायाः च, अचौर्येण च, एतेन दशाङ्गेन धर्मः जायते। धर्मः अङ्गैः सहितः पूर्णत्वं प्राप्नोति, यथा गर्भः योषितः; धर्मात्मा त्रिविधेन कर्मणा धर्मं निर्माति। तस्य धर्मः प्रशान्तचित्तस्य पुण्यं सुखं च ददाति; यद् यद् पण्डितः चिन्तयति, तत् लभते, दुःसाध्यं अपि। देवशर्मा उवाच— देवि, सर्वं धर्माख्यं परमं ज्ञानं व्याख्यातम्; कथं वैष्णवगुणसम्पन्नः पुत्रः लभ्यते? यदि जानासि, वद, सुभगे; त्वया पूर्वं पितुः धर्ममार्गः लब्धः, निष्पापे। मम ज्ञातं, प्रिये, त्वं ब्रह्मवादिनी; पूर्वं च्यवनस्य कृपया विष्णोः तुष्ट्या च त्वया लब्धम्। सुमना उवाच— हे धर्मज्ञ, वसिष्ठं गच्छ; तं महर्षिं प्रार्थय; तस्मात् धर्मनिष्ठः धर्मप्रियः पुत्रः तव भविष्यति। एवमुक्त्वा, देवशर्मा, द्विजश्रेष्ठः, 'यथोक्तं त्वया, शुभे, तथा करिष्यामि' इति सन्देहं न कृत्वा प्रतिजगाद। एवं निश्चित्य, देवशर्मा, द्विजश्रेष्ठः, सर्वज्ञं वसिष्ठं तपस्विनां श्रेष्ठं तेजसा दीप्तं जगाम। सः तं द्विजोत्तमं गङ्गातटे पुण्यस्थले स्थितं, तेजसा परिवृतं, द्वितीयं सूर्यं इव, दृष्टवान्। सः ब्रह्मपुत्रं महातेजसं महात्मानं द्विजसिंहं नमस्कृत्य, पुनः पुनः साष्टाङ्गं प्रणम्य, तस्य समीपम् अगच्छत्। स तु ब्रह्मपुत्रः, पापरहितः, तं ब्राह्मणं प्रीत्या 'इह पुण्ये आसीनः भव, महामते, सुखेन' इति उक्तवान्। नारदः उवाच— तस्मिन् उपविशति, योगिनां प्रभुः पुनः तं तपस्विनं संबोधितवान्— 'वत्स, किम् सर्वं कुशलं तव गृहे, भार्यया सेवकैः सह सदा?