सूतः कथयति – तस्मात्, सूर्यः माघे कर्कटस्थः सति, पुण्यं सहस्रगुणं भवति; वैशाखे मेषस्थे सूर्ये, ततः शतगुणं अधिकं गण्यते। ये पुरुषाः वैशाखमासे प्रातःकाले विधिपूर्वकं स्नानं कुर्वन्ति, मधुसूदनं च पूजयन्ति, ते भाग्यवन्तः पुण्यशीलाः च सन्ति। वैशाखे प्रातःस्नानं, यज्ञः, दानं, उपवासः, हविः, ब्रह्मचर्यं च – एतानि सर्वाणि महापापानि नाशयन्ति। पुनः, कलियुगे, हे राजन्, एषा महिमा गुप्ता भविष्यति, यतः माधवस्य महत्त्वं अश्वमेधादीनां तुल्यं भवति। पुण्यशाली अश्वमेधयागः कलियुगे न क्रियते; माधवमासस्य नियमः अश्वमेधस्य समः। अश्वमेधस्य पुण्यं, यः स्वर्गमोक्षप्रदः, कलियुगे दुष्टबुद्धिभिः पापजनैः न ज्ञायते। तत्र, दुष्कर्मणः जनाः नरकसागरं यातव्यम्; तथापि तेन निर्मितः मार्गः दुर्लभः। एवं वैशाखमासमहात्म्यवर्णने पातालखण्डस्य पद्मपुराणे पंचाशीतितमः अध्यायः समाप्तः। अथ सप्ताशीतितमं अध्यायं आरभ्यते। सूतः उवाच – नारदस्य वचनानि श्रुत्वा, राजा विस्मितः हरिं मनसा चिन्तयन् नमस्कृत्य उवाच। अम्बरीषः उवाच – कथं, हे ऋषे, वयं मोहिताः? अल्पेन प्रयासेन केवलं स्नानेन अतिदुर्लभः फलः लभ्यते। नारदः उवाच – यथार्थं उक्तं त्वया, हे राजन्, अल्पेन प्रयासेन महत् फलम् लभ्यते; अतः, विधिनिर्दिष्टे विश्वासः कर्तव्यः। धर्मस्य पन्थाः सूक्ष्माः, देवैः अपि दुर्ग्राह्याः; अत्र, पण्डिताः अपि हर्याः कर्मणां अचिन्त्यशक्त्या मोहिताः। हे राजन्, विश्वामित्रादयः धर्मसम्पदया ब्राह्मणत्वं प्राप्ताः; अतः धर्मस्य मार्गः सूक्ष्मः। अजातमिलः अपि, हे राजन्, दासीपतिः इति प्रसिद्धः, स्वपत्न्याः धर्मं त्यक्त्वा सदैव पापमार्गे स्थितः। मृत्युकाले पुत्रस्नेहात् ‘नारायण’ इति नाम उच्चार्य, तस्य ध्यानजपेन दुर्लभं स्थानं प्राप्तवान्। यथा अग्निः अनायासेन स्पर्शे अपि दहति, तथैव गोविन्दस्य नाम अपि अनवधानेन उक्तं पापं दहति। कानीनस्य ऋषेः पौत्राः, भ्रातृपत्नीं समागच्छन्तः, गोलकपाण्डुपुत्राः, तथा कुण्डः – सर्वे पाण्डवाः द्रौपदीभक्ताः, तेषां पुण्यकीर्तिः धर्मस्य सूक्ष्मपथेन जातम्। कर्माणि विविधानि, सृष्टिः विविधा, प्राणी विविधाः, कर्मशक्तिः अपि न समा। कदाचित् पुण्यकर्म अपि सुप्तं भवति, अन्येन शुभकर्मणा, हे राजन्, वर्धते। तदेव किञ्चिद् जन्मे महत् फलम् ददाति; सूक्ष्मधर्मः अतिगम्भीरः, न तु अपेक्षया मीयते। न कश्चित् निश्चितः नियमः श्रूयते, हे राजन्, फलदाने; पुण्यं कर्म, पापैः गुप्तं अपि, फलम् ददाति। किञ्चित् पुण्यं आगत्य स्वं फलम् ददाति; अत्र कृतस्य नाशः नास्ति, पुण्यं वा पापं वा। बहुभिः पुण्यैः पापं दुर्बलम् भवति; यथा त्वया उक्तं, हे राजन्, प्रयासाधिक्येन भवति। इदानीं मम वचनात् पुण्यस्य महत्त्वं तस्य कारणं च शृणु – प्रयासः अल्पः वा महतः वा, कर्म लघु वा स्थूलम् वा। ये कृष्यादिषु सततं प्रवृत्ताः, ते महत् पुण्यं प्राप्नुवन्ति; किन्तु मन्त्रजपः वा सिंहादीनां प्रयासः तव प्रयासात् अधिकः। पञ्चगव्यं अपि व्रताङ्गत्वेन सर्वदा आवश्यकं नास्ति; अतः विधिनिर्दिष्टकर्मणां बहुलता तेषां महत्त्वं कदाचित् लघु भवति। जलाग्निप्रवेशादि कर्म अन्येषु व्रतेषु भवति; एषः लघुस्थूलविभागः बाधकः नास्ति। हे राजन्, शास्त्रे निर्दिष्टं फलम् एव महत्त्वपूर्णम्; यथा लघुहानिः महाहानिं जनयति, तथा लघुकर्मणः महत् फलम् सम्भवति। वस्तुतः, तृणसमूहः लघ्वग्निस्पर्शेन दह्यते। दशसहस्रहत्या, सहस्रपापानि, गुरुपत्न्याः अनन्तभोगः, चौर्यादि पापानि – यदि कृष्णभक्तैः अज्ञानात् कृतानि, तानि विनश्यन्ति। हे वीर, विष्णुभक्तस्य किञ्चित् पुण्यकर्म अपि अनन्तफलदं इति बुद्धिमन्तः जानन्ति। अत्र संदेहः न कर्तव्यः – माधवम् पूजय; भक्त्या पूज्यते यदि, यः किञ्चित् इच्छति, तत् लभ्यते। पुत्राः, धनं, रत्नानि, पत्न्यः, गृहाणि, अश्वाः, गजाः, सुखानि, स्वर्गः, मोक्षः – एतानि सर्वाणि हरिभक्तस्य दूरं न सन्ति। एवं लघुकर्मणः अपि शास्त्रानुसारं कृतस्य न संशयः – महापापं विनश्यति, पुण्यं वर्धते। हे राजन्, फलस्य बहुलता भावप्रयत्नयोः तीव्रतया भवति; धर्मस्य सूक्ष्मपथः अनेकैः प्रकारैः ग्राह्यः। एषः माधवमासः महात्मनः माधवस्य प्रियः; जनैः एकवारं अपि आचर्यते यदि, सर्वकामफलदं भवति। हे राजन्, यः गङ्गाजलेन यथाकाले यथास्थले स्नानं करोति – दाता अपि, दुष्टप्रकृतिसम्भूतः अपि, शुद्धिं न प्राप्नोति; एषा मम दृष्टिः। प्राणी गङ्गादीनां तीरस्थले वसन्ति, पक्षिणः देवालये सदा; किन्तु भक्तिहीनाः उपवासिनः नष्टाः, लक्ष्यम् न प्राप्नुवन्ति। तस्मात्, हृदयकमले भक्तिं स्थाप्य, माधवम् भक्त्या पूजयेत् माधवमासे; यः तत् भावेन स्नानं करोति, सः शुद्धः भवति – तस्य पुण्यं वयं वर्णयितुं न शक्ष्यामः।