नास्ति मासः माधवसमो न च माधवसमो प्रभुः। स यः पापसागरमग्नानां पापसागरं तीर्त्वा पापान्युत्तारयति। माधवमासे भक्त्या यद् दत्तं, जप्तं, हुतं, स्नानं कृतं, तस्य पुण्यस्य क्षयो नास्ति—शतम् कोटिगुणं तद् भवति, हे राजन्। यथा देवानां मध्ये विश्वात्मा हरिः नारायणः, जपेषु गायत्री, नदीनां जाह्नवी, एवं— यथा स्त्रीणां मध्ये उमा, दीप्तिमतां मध्ये सूर्यः, लाभेषु आरोग्यम्, द्विपदां मध्ये ब्राह्मणः, तथा— यथा धर्मेषु दानम् उत्तमम्, विद्यायां वेदः, मन्त्रेषु ॐकारः, ध्यानानां आत्मचिन्तनम्, तथैव— यथा तपःषु सत्यं स्वधर्मपालनं श्रेष्ठम्, शुद्धिषु वित्तशुद्धिः, दानेषु अभयम्— यथा लोभविनाशः धर्मेषु मुख्यः, तथा माधवः मासेषु श्रेष्ठः इति कीर्त्यते। माधवमासे यत् श्राद्धं, यज्ञः, दानम्, व्रतम्, तपः, स्वाध्यायः, पूजनं वा क्रियते, तस्य फलं अक्षयम् इति श्रूयते। वैशाखस्य अन्ते पापानि क्षीयन्ते, यथा सूर्येण तमः नश्यति; तथा शुभकर्माणां समापनं, हानिः, अपवादश्च अपि। कार्तिकमासे तुलाराशिस्थिते सूर्ये स्नानदानादिकं यत् क्रियते, तस्य पुण्यं द्विगुणं भवति, हे राजन्। माघमासे मकरस्थे सूर्ये पुण्यं सहस्रगुणं, वैशाखे मेषस्थे सूर्ये शतगुणमधिकं गण्यते। ये पुरुषाः वैशाखमासे प्रातःकाले नियमानुसारं स्नानं कृत्वा मधुसूदनं पूजयन्ति, ते धन्याः पुण्यशीलाः च। वैशाखे प्रातःस्नानं, यज्ञः, दानम्, व्रतम्, होमः, ब्रह्मचर्यं च—एते सर्वे महापापं नाशयन्ति। कलियुगे पुनः, हे राजन्, एषा माधवमासस्य महिमा गुह्या भविष्यति, यतो ह्यश्वमेधादिसमानं पुण्यं तत्र वर्तते। कलियुगे पुण्यश्च अश्वमेधयागः न क्रियते; माधवमासधर्मः अश्वमेधसमानः इति। अश्वमेधस्य पुण्यं, यत् स्वर्गमोक्षदं, कलियुगे पापबुद्धिभिः न ज्ञायते। तत्र दुष्कृतैः जनैः नरकसागरं प्राप्तव्यं, सदा दुर्लभः स मार्गः येन सः कृतः। एवं वैशाखमासमाहात्म्यवर्णनं पातालखण्डे पद्मपुराणे पञ्चाशीतितमोऽध्यायः समाप्तः। अथ सप्ताशीतितमः अध्यायः आरभ्यते। सूतः उवाच—एवमेतन्नारदवचनं श्रुत्वा राजा विस्मितः सञ्जातः, हरिं मनसा चिन्तयन् सस्मार, प्रणम्य उवाच। अम्बरीषः उवाच—कथमेतद् भगवन्? अल्पेन प्रयासेन केवलं स्नानमात्रेण दुर्लभं फलम् लभ्यते? नारदः उवाच—सत्यं त्वया उक्तं, राजन्, यत् अल्पेन प्रयासेन महद् फलम् लभ्यते; तस्मात् शास्त्रविहिते विश्वासः कर्तव्यः। धर्मस्य मार्गाः सूक्ष्माः, देवैः अपि दुर्विज्ञेया; अत्र च विद्वांसः अपि हरिचेष्टायाः अचिन्त्यशक्त्या मोहिताः भवन्ति। राजन्, विश्वामित्रादयः अपि धर्मसमुद्रात् ब्राह्मणत्वं प्राप्तवन्तः; अतः धर्ममार्गः अतीव सूक्ष्मः। अत्र अपि अजातशत्रु अजामिलः, दास्याः पतिः, स्वपत्नीं त्यक्त्वा सदा पापमार्गे स्थितः। मरणकाले पुत्रस्नेहात् ‘नारायण’ इति नाम उच्चार्य, तस्य ध्यानजपात् दुर्लभं स्थानं प्राप्तवान्। यथा अग्निः अकस्मात् स्पृष्टः अपि दहति, तथा गोविन्दस्य नाम अपि आकस्मिकं उच्चारितं पापं दहति। कानीनस्य पौत्राः, भ्रातृपत्नीं आसन्नाः, गोलकपाण्डुपुत्राः, तद्वत् कुन्डः अपि— सर्वे एते, पाण्डवाः च द्रौपदीपरायणाः, धर्मस्य सूक्ष्ममार्गात् पुण्यश्रीं प्राप्तवन्तः। कर्माणि विविधानि, सृष्टिः अपि विविधा, प्राणिनः अपि विविधाः, कर्मशक्तयः समाः न भवन्ति। कदाचित् पुण्यकर्म सुप्तं भवति, अन्येन शुभकर्मणा तस्य वृद्धिः भवति। किञ्चित् जन्मनि महत् फलम् ददाति; सूक्ष्मो धर्मः अतीव गम्भीरः, न तु यथाकामं माप्यते। न कश्चन निश्चितः नियमः फलेषु श्रूयते, राजन्; किञ्चित् पुण्यं पापैः छन्नं सन् अपि फलं ददाति। ततः किञ्चित् समये स्वकृतं फलं ददाति; अत्र कृतस्य विनाशः नास्ति, पुण्यस्य वा पापस्य वा। बहुभिः पुण्यैः पापं क्षीयते; यथा त्वया उक्तं, राजन्, प्रयासाधिक्येन एतत् भवति। इदानीं मम वचनात् शृणु—पुण्यस्य महत्त्वं च कारणं च, अल्पप्रयासेन वा महता वा, लघुकर्मणा वा महता वा। ये कृष्यादिषु सदा प्रवृत्ताः, ते अपि महत् पुण्यं प्राप्नुवन्ति; परन्तु मन्त्रजपादिषु सिंहादिषु वा प्रयासः भवति अधिकः। पञ्चगव्यं अपि व्रतान्गत्वा नित्यं न आवश्यकम्; तस्मात् विहितकर्मणां संख्यायाः वा महत्त्वस्य वा न्यूनता संभवति। जलाग्निप्रवेशादि अन्येषां व्रतानां विषयः स्यात्; न हि लघु वा महत्—एवं भेदः न बाधकः। राजन्, शास्त्रे विहितं फलं एव महत्; यथा लघुहान्या महती हानिः भवति, तथा लघुकर्मणा अपि महत् फलम् संभवति। वस्तुतः तृणराशिः अपि लघ्वग्निना दह्यते। इति वैशाखमासमाहात्म्ये धर्मस्य सूक्ष्ममार्गस्य च महिमा श्रीपद्मपुराणे पातालखण्डे अत्यन्तं विस्तरेण वर्णितः।