सञ्जयः कथाम् आरभते— एकः महर्षिः कृष्णं श्यामवर्णं रसामत्तं वरैः लालसः पीतवाससम् वंशीधरं हस्तेन ओष्ठे स्थापयन्तम् ध्यानम् अकरोत्। तस्य ताज्ञातयौवनसम्पन्नस्य प्रियाम् उपनिन्याय हस्तेन, एवं ध्याननिष्ठः स महर्षिः शतकल्पान्ते देहम् उत्सृज्य गतः। स एव महाश्रेष्ठः गोकुलस्य गोपालस्य सुनन्दस्य कन्या रूपेण पुनः जातः, सा सुनन्दा नाम्ना वीणाधारिणी अभवत्। अन्यः ऋषिः सत्यतपः नाम्ना, महाव्रती, केवलं शुष्कपर्णानि भक्षयन्, परममन्त्रं जपन्, कामबीजेन दशाक्षरमन्त्रेण हरेः ध्यानम् अकरोत्। तं हरिं रमायाः भुजयोः द्वौ उज्ज्वलाव मुद्रिके धारयन्तम्, नृत्यमानं पुनः पुनः रमाम् आलिङ्गन्तम्, हास्यनादेन हर्षतरङ्गैः उदरं पूरयन्तम्, जानुस्थले वंशीं स्थापयन्तम्, वैजयन्तीमालया शोभितम्, ललाटे स्वेदबिन्दुभिः अलङ्कृतवदनम् अपश्यत्। स महर्षिः तपसा बारं बारं देहम् उत्सृज्य, दशकल्पान्ते नन्दवने गोपालस्य सुभद्रस्य कन्या रूपेण भद्रा नाम्ना जातः। यस्य पृष्ठे दिव्यः व्यजनः दृश्यते, स हरिधामः नाम्ना महर्षिः, कठोरतपः केवलं पर्णानि भक्षयन्, विंशतिदिनानि शीघ्रसिद्धिदायकम् मन्त्रं जपन्। ततः कामबीजेन मन्त्रेण साक्षात् माया आकाशे, हंसः, रक्तम्, तेजः, चन्द्रः च तस्य पुरतः प्रादुरभवत्। अनन्तरं स दशाक्षरमन्त्रेण, अन्नरसयुक्तेन, स्मरणाद्येन, वृन्दावने माधवीमण्डपे भगवतो ध्यानम् अकरोत्। तत्र स भगवन्तम् शयाने तृणशय्यायाम्, गोपकन्यया सह, तीव्रकामेन, रक्तलोचनया, तस्य विस्तीर्णवक्षः स्तनयुगलेन आवृतम्, पुनः पुनः गण्डं ओष्ठं च चुम्बन्तीम्, तस्य उज्ज्वलमुखस्य स्वादम् आस्वादयन्तीम् अपश्यत्। तां भगवतः भुजाभ्याम् आलिङ्गिता, हास्ये हर्षे च निमग्नम् दृष्ट्वा, स महर्षिः त्रिसृष्ट्यन्ते बहूनि शरीराणि त्यक्त्वा, अन्यस्मिन् युगे गोपालस्य सारङ्गस्य कन्या रूपेण, रंगवेणी नाम्ना चित्रकला-कुशलया, शुभलक्षणया जातः। तस्य दन्तेषु रक्तबिन्दवः चित्रिताः दृश्यन्ते। अन्यः ब्रह्मविद् ऋषिः, जाबालिः नाम्ना, कठोरतपः संयमी योगी भूमौ विचरन्, एकदा दशसहस्रयोजनविस्तीर्णे महावने सुन्दरं सरः अपश्यत्, यस्य तटः कांचनमणिमयः, मधुरजलपूरितः। तत्र सुरभिलोकपवनः विकसितपद्मगन्धयुक्तः, पश्चिमे तटे, वटमूलम् आसीत्। तत्र स यौवनसम्पन्नां तपस्विनीं स्त्रीं दृष्टवान्, रूपेण अतीव मनोहराम्, चन्द्रकिरणाभासां, सर्वाङ्गसुन्दरीं, वामहस्तं कटिपृष्ठे, दक्षिणहस्तं पार्श्वे स्थापयन्तीम्। सा ज्ञानमुद्राम् दर्शयन्ती, नेत्रयोः निःस्पन्दता, अन्नकामादि सर्वं त्यक्त्वा, सदा स्थिरा अभवत्। तां ज्ञातुम् इच्छन्, स महर्षिः शतवर्षाणि तत्र स्थित्वा, अन्ते तस्याः चेष्टायाम्, स आदरात् उत्त्थाप्य पप्रच्छ—"काऽसि त्वं, अद्भुतरूपे? किम् अत्र कुरुषे? यदि योग्यं, कृपया वद।" तदा सा तपसा कृशा, शनैः उवाच—"अहं ब्रह्मज्ञानम्, योगेश्वरैः अनन्यया अभिलषिता। अहं हरेः पदकमलम् आकाङ्क्ष्य, दीर्घकालम् अत्र घोरवने तपः कृत्वा, परमात्मानं ध्यायन्ती। ब्रह्मानन्देन पूर्णा, मनः तेन सन्तुष्टम्, तथापि कृष्णप्रेमरहितत्वात् आत्मानम् शून्यं मन्ये।" "इदानीं, सर्वसंसारवैराग्येण, अत्र पुण्यसरोवरे देहम् त्यक्तुम् इच्छामि।" तस्याः वचः श्रुत्वा, स महर्षिः विस्मितः, तस्याः पादयोः प्रणम्य, कृष्णाराधनस्य शुभपद्धतिं पप्रच्छ। सा परमानन्देन, सर्वान्याध्यात्ममार्गान् परित्यज्य, मन्त्रं पप्रच्छ। तस्मिन् मन्त्रे ज्ञाते, स मानससरोवरं गतः। तत्र स अत्यदुर्लभं तपः अकरोत्, एकपादेन स्थित्वा, सूर्यं निःस्पन्ददृष्ट्या पश्यन्। पंचविंशत्याक्षरं परममन्त्रं जपन्, कृष्णं आनन्दरूपम् ध्यानम् अकरोत्। स कृष्णं वृजमण्डले, विचित्रगमनैः, नूपुरध्वनिम् उत्पादयन्तम्, चित्रक्रीडाचेष्टाभिः, कटाक्षहासैः, सम्मोहनवंशीं पञ्चरक्तवर्णाभिः अलङ्कृताम्, ओष्ठैः बिम्बफलसदृशैः, वंशीमुखम् चुम्बन्तम्, मधुरस्वनैः वृजाङ्गनानां मनः शरीरं मोहयन्तम् अपश्यत्। विमुक्तकञ्चुकाभिः गोपिकाभिः, तस्य अङ्गानि आकस्मात् आलिङ्ग्य, दिव्यगन्धवस्त्रैः अलङ्कृतम्, दिव्यगन्धानुलेपनैः अभिषिक्तम्। कृष्णस्य श्यामदीप्ताङ्गं त्रिलोकविमोहकम् अपश्यत्। स दीर्घकालम् भक्तिपूर्वकं जगन्नाथम् उपासितवान्। नवकल्पे, गोकुले प्रसिद्धगोपालस्य प्रचन्दस्य कन्या रूपेण दिव्याऽप्सराः जाताऽभवत्।