एवं उक्त्वा राजा रामः सीतया सह अश्वं स्पृष्टवान्। ततः सर्वे ब्राह्मणाः कुतूहलात् तं अश्वं अद्भुतं इति दृष्ट्वा विस्मयम् अनुभूय चर्चा अकरोत्। तत्र एकोऽन्यं ऊचुः—"रामस्य नामस्मरणेन जनाः महापापात् विमुक्ताः भवन्ति; तर्हि रामः स्वयम् किम् वदेत्, अहो!" यदा रामः पृथिव्याः प्रभुः एवं उक्तवान्, तदा घटसम्भूतः ऋषिः खड्गं शुद्धीकृत्य रामस्य हस्ते न्यस्तवान्। रामः खड्गं गृहीत्वा स्पृष्टवान् यदा, अश्वः यज्ञस्थले त्वरया पशुरूपं परित्यज्य दिव्यं शरीरं प्राप्तवान्। सः दिव्यः पुरुषः दिव्यरथं समारुह्य, सर्वतः अप्सरसोऽपि परिवृतः, चामरैः वीयमानः, वैजयन्तीमालया भूषितः अपि आसीत्। तदा यज्ञस्थले जनाः अश्वं तत्र न दृष्ट्वा, दिव्यरूपिणं पुरुषं प्रकटितं दृष्ट्वा, सर्वे विस्मयम् आपन्नाः। रामः सर्वज्ञः तदा सर्वान् सूचितवान्, तं धर्मिष्ठं दिव्यरूपिणं पुरुषं पप्रच्छ—"कः त्वम् दिव्यरूपं प्राप्तवान्? किमर्थम् अश्वभावं परित्यज्य दिव्यस्त्रीभिः सह तिष्ठसि? किम् इच्छसि कर्तुम्? एतत् वद।" रामस्य वचनं श्रुत्वा, स देवः नृपं प्रहसन् गर्जनस्वरेण मधुरया वाचा अब्रवीत्—"त्वया सर्वं अन्तर्बहिः दृष्टम्; तथापि यत् पृच्छसि, तत् सत्यं सर्वं वक्ष्यामि। पूर्वं अहं राम, ब्राह्मणः परमधर्मिष्ठः आसीत्, किन्तु वेदविरुद्धं आचरन् शत्रूनां तापः अभवम्। कदाचित् पुरातने काले, हुतपापा नदीतीरे वृक्षैः शोभिते पुष्पैः रम्ये स्नात्वा, पितृभ्यः तर्पणं कृत्वा, दानं दत्त्वा, वेदानुसारं त्वाम् चिन्तितवान्। तत्र, हे नृप, बहवः जनाः संजाताः; तान् मोडयितुं मया कपटं कृतम्। विशालं शोभनं सभागृहं, बहुयज्ञद्रव्यैः पूरितं, वस्त्रैः आवृतं, महापाकशालाभिः अलङ्कृतं आसीत्। अग्निहोत्रधूमः सर्वदिशं व्याप्य आकाशं स्पृशन्, तं स्थलम् अद्भुतं चित्रकारस्य कर्मेव दर्शयन्। तत्र महातपस्वी, शुभलक्षणैः शोभितः, कुशदर्भरश्मिभिः दीप्तिमान्, यज्ञकाष्ठानि गृहीत्वा तिष्ठन्, दम्भः साक्षात् इव आसीत्। तत्र दुर्वासा महर्षिः पृथिवीं विचरन्, पापहरनदीतीरे आगतः। सः मां कपटीं, तस्य पुरतः मौनं स्थितं, विकृतविहितं, स्वागतवचनं न दत्त्वा, व्यर्थकर्माणि कुर्वन्तं दृष्ट्वा, समुद्रस्य पूर्णचन्द्रे क्रोधवत्, महाबुद्ध्या शापं दत्तवान्—"यदि त्वं नदीतीरे कपटं करोति, तर्हि अनिर्देश्यं भाग्यं प्राप्नुहि—पशुरूपं भव, अधम तपस्विन्!" शापं श्रुत्वा, अहं अत्यन्तं शोकितः दुर्वासस्य चरणयोः पतितवान्। ततः, हे राम, स ब्राह्मणः मम कृपां दत्तवान्—"तपस्विन्, त्वं राजर्षेः यज्ञफलं प्राप्स्यसि।" "अनन्तरं, तस्य हस्तस्पर्शेन, परमं पदं गच्छ, दिव्यं रमणीयं रूपं धारय, कपटं विहाय।" एवं शप्तः अपि, कृपां लब्ध्वा, त्वद्वदनस्पर्शं प्राप्तवान्। "हे राम, यत् देवैः अपि असंख्यजन्मसु दुर्लभं, तव हस्तस्पर्शं, तत् अहं अत्र प्राप्तवान्।" "आज्ञापय, महराजन्। तव कृपया अहं दुःखरहितं नित्यस्थानं गच्छामि।" "यत्र न दुःखं, न जराऽपि, न मृत्यु, न कालविप्लवः—तं स्थानं, हे नृप, तव कृपया अहं गच्छामि।" इत्युक्त्वा, सः रामं प्रदक्षिणं कृत्वा, दिव्यरतं समारुह्य, बहुरत्नैः अलङ्कृतं, सर्वैः देवैः पूजितं, तत्र गतः। रामपादकृपया, सः नित्यस्थानं गतः, पुनर्जन्मरहितं, दुःखमोहविहीनं। तस्य वृत्तान्तं श्रुत्वा, सर्वे जनाः रामं ज्ञात्वा, विस्मयसुखपूर्णाः, परस्परं हर्षिताः। "शृणु, विप्रः—कपटन्यायेन अपि यदि हरिस्मरणं क्रियते, तेन मोक्षः लभ्यते; तर्हि कपटं परित्यज्य किम् न स्यात्?" "यथा यथा रामस्मरणं क्रियते, तत् एव परमधर्मः, येन परमं पदं लभ्यते, यत् देवैः अपि दुर्लभम्।" एतदद्भुतं दृष्ट्वा, ऋषयः आत्मानं पूर्णं मन्यन्ते, रामपादस्पर्शेन हस्ताः शुद्धाः अभवन्। यदा सः अश्वरूपधारी देवः स्वर्गं गतः, रामः वेदवितां तपःसंपन्नानां ब्राह्मणानां प्रति अब्रवीत्— "किं करणीयं, विप्राः? अश्वः नष्टः, सुखेन गतः। कथं यज्ञः सर्वदेवान् तुष्ट्वा पूर्णः स्यात्?" "ऋषयः वेदविधिना यज्ञं पूर्णं कर्तुं देवाः तुष्टाः स्युः।" तत् श्रुत्वा, श्रेष्ठः मुनिः वसिष्ठः—सर्वदेवानां मनः वेद—अब्रवीत्—"शीघ्रं कर्पूरं आनय। येन देवाः स्वयं हविः प्राप्तवन्तः; अधुना मम वाक्येन तद् गृह्णन्ति।" एवं उक्त्वा, रामः शीघ्रं बहु कर्पूरं आनयत्, यः बहुदेवेषु रम्यः शोभनः आसीत्। इति, रामस्य यज्ञे अद्भुतवृत्तान्तः, ऋषिभिः ब्राह्मणैः च, विस्मयसुखपूर्णैः, श्रद्धया श्रोतव्यः।