सौमित्रिः उर्मिलया सह, राजा माण्डव्यः, भरतः, शत्रुघ्नः श्रुतकीर्त्या च कान्तिमत्या च, पुष्कलः अपि च तत्र गताः। सुबाहुः सत्यवत्याः सह, सत्यवान् वीरभूषया, सुमदः सत्कीर्त्या, राजा विमलः स्वया भार्यया च तत्र उपस्थिताः। राजा वीरमणिः रमणीयया श्रुतवत्याः सह, लक्ष्मीनिधिः कोमलया, रिपुतापः ओङ्गसेनया च तत्र आसन्। विभीषणः महात्मा प्रतितया सह, उग्राश्वः कामगमया, नीलरत्नोधिः रम्यया च तत्र आगताः। सुरथः सुमनोहार्यया सह, कपिः मोहनः अपि तत्र, एवं मुनिः वसिष्ठः एतान् अन्यांश्च राजान् प्रेषयामास। ततः मन्त्रवित् वसिष्ठः शिवपावनतोयेन पुण्यया सरयूं गतः, तत्र वैदिकैः मन्त्रैः जलं संस्कृतवान्। सः जगाद—"एतत् मनोहरं जलं महाश्वमेधाय रामस्य, सर्वलोकैकत्रातारं राघवस्य, अश्वं शुद्धयतु।" ततः रामाद्याः सर्वे राजानः मुनिस्पृष्टं जलं यज्ञवेद्यां न्यवेदयन्, ब्राह्मणश्रेष्ठैः स्तूयमानाः। ततः कुम्भसम्भवः स्वहस्तेन मन्त्रं जपन्, क्षीरसमप्रभं अश्वं शुद्धतोयैः स्नापयामास। सः अश्वं उवाच—"हे महाबल, ब्राह्मणसंघेन पूरितेऽस्मिन् सभायां मां शुद्धय; तव यज्ञेन सर्वत्र देवाः तृप्यन्तु।" एवं उक्त्वा रामः सीतया सह अश्वं स्पृष्टवान्; ब्राह्मणाः कौतूहलात् तदद्भुतं दृष्ट्वा परस्परं चचक्षिरे—"यस्यानुकीर्तने महापातकादपि मुच्यन्ते जनाः, स रामः किम् वक्ता?" इति। रामस्य वचनेन, कुम्भसम्भवः मुनिः खड्गं संस्कृत्य रामस्य हस्ते न्यधात्। रामः तं खड्गं गृहीत्वा स्पृष्ट्वा, यज्ञाश्वः शीघ्रं पशुरूपं विहाय दिव्यं रूपं प्राप। सः दिव्यरथं समारुह्य, सर्वतः अप्सरसाम् परिवृतः, चामरव्यजनैः सेव्यमानः, वैजयन्त्या मालया भूषितः आसीत्। तदा अश्वं न दृष्ट्वा, दिव्यं रूपं दृष्ट्वा, सर्वे यज्ञस्थले जनाः विस्मयेन पूरिताः। रामः सर्वज्ञः स्वयम् सर्वान् अवेदयत्, तं धर्मिष्ठं दिव्यरूपिणं पप्रच्छ—"त्वं कः? कथं दिव्यरूपं प्राप्तवान्? किमर्थं अश्वभावं परित्यज्य अप्सरसः सह स्थितः? किं कर्तुमिच्छसि?" इति। तदा स देवः रामस्य वचनं श्रुत्वा, स्मितपूर्वकं गर्जितनादेन मधुरया वाचा तम् उवाच—"त्वं सर्वं बहिरन्तरं जानासि, तथापि पृच्छसि चेत्, तवाख्यातुम् इच्छामि।" "पूर्वं ब्राह्मणः धर्मात्मा अहम्, किन्तु वेदविपरीतं आचरन्, शत्रुतापनः अभवम्। कदाचित् हुतपापा-तीरे, वृक्षसमाकीर्णे, पुष्पमण्डिते स्थले, स्नात्वा, पितृन् तर्पयित्वा, दानानि दत्त्वा, वेदविहितेन विधिना त्वां चिन्तयामि। ततः तत्र बहवः जनाः आगताः; तान् मोहयितुम् अहम् दम्भकर्म अकरवम्।" "तत्र विशालं शोभनं सभागृहं, बहुवैदिकद्रव्यसमृद्धं, वस्त्रच्छन्नं, महापाकशालाभिः अलङ्कृतं दृष्टम्। अग्निहोत्रधूमः सर्वतः व्याप्तः, गगनं स्पृष्ट्वा, तं देशं चित्रमिव दर्शयामास। तत्र महातपस्वी, शुभलक्षणैः भूषितः, कुशरश्मिप्रभया दीप्तः, समिधधारणः, दम्भः स्वयम् इव तत्र आसीत्।" "तत्र दुर्वासा महर्षिः, पृथिवीं विचरन्, पापनाशिनीं नदीं उपेत्य, मां दम्भिनं मूकवत् स्थितं, प्रमत्तं, सत्काररहितं, निष्फलकर्माणं दृष्टवान्। तं दृष्ट्वा स मुनिः, पूर्णचन्द्रेण समुद्र इव क्रुद्धः, मां कुपितः शप्तवान्—'यदि त्वं दम्भं नदीतीरे करोति, तर्हि अशोच्यं प्राप्नुहि—पशुभावं गच्छ, अधम तपस्विन्!' इति।" "एवं शप्त्वा, दुःखितोऽहं दुर्वासस्य पादयोः पतितः। तदा स ब्राह्मणः मयि कृपां कृत्वा अवदत्—'राजर्षेः अश्वमेधफलं प्राप्स्यसि। ततः तस्य हस्तस्पर्शेन, दिव्यं रूपं प्राप्य, पापरहितः उत्तमं स्थानं गमिष्यसि।'" "एवं शप्तोऽपि, तस्य कृपया, तव हस्तस्पर्शं प्राप्य, दुर्लभं पुण्यं अवाप्तवान्। हे राम, यत् देवैः अपि जन्मकोटिभिः दुर्लभं, तव हस्तस्पर्शः, अद्य मया प्राप्तः। आज्ञापय माम्, महाबाहो; तव प्रसादात् दुःखरहितं नित्यम् स्थानं गमिष्यामि। यत्र न दुःखं, न जरा, न मृत्यु, न कालमोहः—तत्र तव प्रसादेन गच्छामि।" एवं उक्त्वा, सः रामं प्रदक्षिणीकृत्य, रत्नमय दिव्यरथमारुह्य, सर्वदेवैः पूजितः, तत्र स्थितः। रामपादप्रसादेन, पुनरावृत्तिरहितं, शोकमोहवर्जितं नित्यस्थानं सः प्राप्तवान्।