शत्रुघ्नः तु तादृशं वचनं श्रुत्वा क्रोधसंयुक्तः हनूमन्तम् उवाच—"शीघ्रं राजपुत्रं विमोचय।" स वीर्यशालिनं पुत्रं यो युद्धे पुष्कलस्य बन्धनं कृतवान्, तमपि मुक्त्वा, "किं युद्धे स्थातुम् अर्हसि? किं स्थासि निष्क्रियः?" इति हनूमन्तं प्रार्थयामास। तस्य वचः श्रुत्वा हनूमान् "एवमस्तु" इत्युक्त्वा, चम्पकस्य सैनिकस्य गाढात् पुष्कलस्य मोचनाय तत्र जगाम। तदा हनूमन्तं सम्प्राप्तं दृष्ट्वा, शत्रुः क्रोधसंयुक्तः शतशः सहस्रशश्च बाणान् ससर्ज। परन्तु महात्मा हनूमान् तान् सर्वान् बाणान् यथोत्पातितान् शीघ्रं चकर्त, तथापि शत्रुः पुनः पुनः तान् क्षिपन् आसीत्। तदा स हनूमान् सर्वान् बाणान् तथा शत्रुणा मुक्तान् लोहशल्यांश्च अपि चूर्णयित्वा, हस्ते शालवृक्षं गृहित्वा राजपुत्रं तेन प्राहरत्। स तु बलात् तेन क्षिप्तः शालवृक्षः तत्रैव भग्नः, हनूमता मुक्तः गजः तेन राजपुत्रस्य शिरसि प्राहरत्। चम्पकेन ताडितः स भूमौ मृत इव पतितः; हनूमान् परमास्त्रविद् शिलाः अपि मुक्तवान्। किन्तु चम्पकः ताः सर्वाः शिलाः बाणयन्त्रेण क्षणेनैव चूर्णयामास, हे ब्रह्मन्, इदं महदाश्चर्यं बभूव। हनूमतः मुक्ताः शिलाः भग्नाः दृष्ट्वा, हनूमान् हृदि महाक्रोधेन संपूर्नः स्वबलं स्मृत्वा, अग्रे गतः शिलां हस्ते गृहित्वा, आकाशे लीलया लङ्घयन् अदृश्यः अभवत्। तदा चम्पकः आकाशस्थं हनूमन्तं युद्धाय समुपेत्य, तं महाबलिनं कपिश्रेष्ठं महतीं गदायुद्धे प्राहरत्। स वीरः पर्वतसमप्रभावः कोपं कृत्वा, पादेन चम्पकं गृहीत्वा भूमौ ताडयामास। कपिश्रेष्ठेन ताडितः चम्पकः शीघ्रं समुत्थाय, हनूमन्तं पुच्छेन गृहीत्वा, तं सर्वतः परिभ्रम्य, पुनः कपिश्रेष्ठः तमपि पादेन गृहीत्वा शतवारं चक्रे, गजपीठे च तं प्राक्षिपत्। स वीर्यवान् राजपुत्रः चम्पकः भूमौ मूर्च्छितः पतितः, रणभूमिं वीरभूषणैः शोभयामास। ततः चम्पकस्य अनुयायिनः "हाहा" इति उच्चैः क्रन्दन्तः, हनूमान् चम्पकपाशबद्धं पुष्कलमपि विमोचयत्। *** अथ वत्स्यायनः पप्रच्छ—"भो भगवन्, कथं सा जनकात्मजा, या यशसा संसारं पुण्ययति, उक्तवती च उक्ता च? प्रभुणा किमर्थं तद् साधितम्? सर्वं विस्तरेण कथय।" स चोवाच—"मम मनः उत्तमं सुखं लप्स्यते; तव वक्त्रात् प्रवहमानं सुधास्रोतः सम्पूर्णतया मम तृषितस्य तृप्तिकरं स्यात्, येन संसारबद्धं शरीरमपि तुष्टिं यास्यति।" शेषः उवाच—मिथिलायां नगरीं महानगरीं सन्त्यज्य, तत्र जनकनामा राजा धर्मेण राज्यं कृत्वा प्रजाः धर्मेण तुष्यन् वसति स्म। स राजा सीतया सह भूमिं कर्षन्, लम्बमुखीनां स्त्रीणां मध्ये मुख्यां तां सीतां, कर्षणकाले हलस्य फाले कन्यां परमसुन्दरीं, सीरध्वजस्य पुत्रीं, भूमौ समुत्पन्नां ददर्श। स तु राजा सीरकेतुः तां कन्यां दृष्ट्वा परमं हर्षं लेभे; तां सीतेति नाम्ना विश्वमोहिनीं लक्ष्मीं रूपेण साक्षात् संस्थापयामास। एकदा सा कन्या रम्ये काननवाटिकायां क्रीडन्ती, तत्र द्वौ शुकौ, नरशुक्यौ, मधुरया वाचा परस्परं भाषमाणौ, तस्याः हृदयं मोहयन्तौ दृष्टवन्ती। तौ तु परमसुखसम्पन्नौ, अतिप्रियसंलापौ, शुभैः वचोभिः परस्परमालापयन्तौ, तस्याः मनः हरन्तौ। तदा तौ शुकौ संयुक्तौ, आकाशे शीघ्रं उत्पत्य, वृक्षस्य शाखायामुपविश्य, स्वरेण शब्दं कृतवन्तौ— "भूमौ रामनामकः राजा भविष्यति, अद्भुतदर्शनः; तस्य पत्नी सीतेति नाम्ना प्रसिद्धा भविष्यति। तया सह स बुद्धिमान् महाबलश्च राजा, एकादशसहस्रवर्षाणि पृथिवीं शासित्वा, अन्यान् नृपतीन् निगृह्य, राज्यं करिष्यति। धन्या सा जानकी देवी, धन्यः स रामः; तौ मिलित्वा पृथिव्यां रमिष्यतः।" एवं शुकयुगलं भाषमाणं श्रुत्वा, मैथिली तौ दिव्यदम्पती इति विवेच्य, तयोः वाक्यं स्वभावं च निरीक्ष्य, चिन्तयामास—"एषां कथा रम्या; अहं तौ शुकौ पृच्छामि, सर्वं तेषां वचनं श्रोतुम् इच्छामि।" एवं निश्चित्य, सखीभ्यः उवाच—"एतद्विहङ्गयुग्मं मृदुना प्रकारेण गृह्यताम्।" ताः सख्यः तं वृक्षं गत्वा, तद्विहङ्गयुग्मं प्रेम्णा गृहित्वा, स्वसखीमुपनीय, तस्यै प्रददुः। सा तौ शुकशुक्यौ नानाविधैः रमणीयैः शब्दैः कूजन्तौ दृष्ट्वा, तान् सान्त्वयित्वा, ततोऽन्यदपि पप्रच्छ— सीता उवाच—"मा भैष्टं, सुमधुररूपिणौ युवाम्। के युवां कुतश्चागतम्? को रामः, का चायं सीता? कथमेतद्विजानाथः? सर्वं शीघ्रं कथयतं, यथा मम भयमपि निवर्तते।" इति पृष्टे सती, तौ विहङ्गयुग्मं सर्वं निवेदयामास। शुकयुग्ममूचतुः—"अत्र वसति वाल्मीकिः महर्षिः, धर्मज्ञेषु श्रेष्ठः; तस्य रम्ये आश्रमे वयं सदा वसामः। स मुनिः शिष्यैः सहितः, भविष्यरामायणस्य पाठं आरब्धवान्, प्रतिदिनं तस्य स्मरणे प्रवृत्तः, सर्वभूतहिते रतः। तत्र वयं तौ, भविष्यरामायणं महद् पूर्णरूपेण, पुनः पुनः श्रवणं कृत्वा, सम्यग् अनुक्रमेण श्रुतवन्तौ। तस्मात् वयं रामस्य स्वरूपं, जानक्याः च यथावृत्तं, रामक्रीडया या सा भविष्यति, तद् श्रोतुं वक्तुं च इच्छामः। ऋष्यशृङ्गयज्ञेन तदा हरिः चतुर्धा सन्निवेशः भविष्यति, यशस्वी, सुरस्त्रीगीतकीर्तिः।" इति।