स एव पूजनीयः, स भगवान् पुरुषोत्तम इत्याख्यायते। अहं बहूनि पुण्यक्षेत्राणि दृष्टवान्, ये सर्वपापक्षयकारिणि भवन्ति। अयोध्या, सरयू, तापी, च हरिद्वारं परमं, तथा अवन्ती, निर्मला काञ्ची, रेवाच नदी या समुद्रं प्रति प्रवहति, एतानि अहं दृष्टवान्। गोकरणं, हाटकाख्यं क्षेत्रं, यत् अनन्तघातिनां पापं नाशयति; मल्लिकाख्यो महान् पर्वतः, यं दृष्ट्वा जनाः मोक्षं प्राप्नुवन्ति, अपि च अहं दृष्टवान्। यत्र कस्यापि जनस्याङ्गेषु जलं श्यामं वा शुद्धं वा दृश्यते, तदपि पुण्यक्षेत्रं, यत् अहं दृष्टवान्, पापं नाशयति। द्वारवतीं च अहं दृष्टवान्, या देवासुरैः सेव्यमाना, यत्र सौम्यगमती प्रवहति, या ब्रह्मस्वरूपिणी जलरूपेण प्रसिद्धा। तत्र स्वप्नः, प्रलयः, मृत्युश्च, मोक्षश्च शास्त्रैः प्रतिपाद्यन्ते; यत्र निवसन्तः जनाः, तत्र कलेः प्रभावः कदापि न भवति। यत्र शिलाः चक्रचिह्निताः, मानवाः अपि चक्रचिह्नं धारयन्ति, सर्वे प्राणी—पशवः, कीटाः, पक्षिणः—अपि चक्रचिह्निताः दृश्यन्ते। यत्र त्रिविक्रमः वसति, स एव सर्वलोकानां एकः रक्षकः, सा पुरी पुण्यसमृद्ध्या शोभिता, मम दृष्टिपथं प्राप्ता। कुरुक्षेत्रं च अहं दृष्टवान्, यत् सर्वघातनाशनं; स्यमन्तपञ्चकं च, यत्र महापापान्यपि नश्यन्ति। वाराणसीं च अहं दृष्टवान्, या विश्वनाथेन प्रतिष्ठिता, यत्र तारकाख्यो मन्त्रो ब्रह्मनामधेयो उपदिश्यते। तत्र यत्र मृत्युः—कीटः, पतङ्गः, भ्रमरः, पशुः, अपि च देवः—ते स्वकृतसुखं त्यक्त्वा, सर्वदुःखविमुक्ताः, कैलासं यान्ति। यत्र मणिकर्णिका तीर्थं, यत्र नदी उत्तराभिमुख्या प्रवहति, सा अपि पापिनां संसारबन्धनं छिनत्ति। तत्र निवसन्ति जटिलाः, मुण्डमालिनः, नागाभरणधारिणः, गजचर्माम्बरधारिणः, दुःखरहिताः। केवलं कालभैरवस्य नामश्रवणेन, यमस्य आज्ञाः विफलाः भवन्ति; यमधर्मराजः दण्डधारी, तत्र जनानाम् कार्येषु न प्रवर्तते। एवं काशी, विश्वेश्वरचिह्निता, मया दृष्टा; तथा अन्यानि अपि बहूनि पुण्यक्षेत्राणि अहं दृष्टवान्, हे राजन्। किन्तु एकं परममद्भुतं क्षेत्रं अहं नीलपर्वते, पुरुषोत्तमस्य सन्निधौ, दृष्टवान्, यदन्यत्र न दृश्यते। एवं पुण्यक्षेत्राणां वर्णनानन्तरं, शेषः कथयति—सुरथेन दृढमुखेन उक्तानि वचनानि श्रुत्वा, सर्वे युद्धविशारदाः वीराः, रथस्थाः, संग्रामाय सज्जाः अभवन्। तदा भेरीणां निनादः, शङ्खानां च घोषः, वीराणां च गर्जनाः रणाङ्गणे समुत्थिताः। रथचक्राणां शब्दः, गजानां करुणनादः, तेन महाशब्देन समस्तं जगत्, दिवं च व्याप्य, प्रतिध्वनितम्। युद्धोत्साहेन संयुक्ताः, युद्धकुशलाः सैनिका, भीरूणां हृदि भीतिं जनयन्तः, नानाविधाः भीषणाः शब्दान् अकुर्युः। एवं शब्दसमुद्रे, राजा सुरथः, पुत्रैः सैन्यैः च परिवृतः, रणाङ्गणं प्रति प्रस्थितः। गजैः, रथैः, अश्वैः, पादातिसंघैः च, स पृथिवीं पूरयन्, समुन्नतवीरसमुद्रवद् अभवत्। रणभूमिः शङ्खध्वनिभिः, जयशब्दैः च प्रतिध्वनिता; तं मुख्ययुद्धाय सज्जं दृष्ट्वा, राजा सुमतिं प्रति वचनम् उक्तवान्। शत्रुघ्नः उवाच—एष राजा, महता सैन्येन परिवृतः आगच्छति; हे बुद्धिमन्, अस्मिन्स्थितौ किम् अस्माभिः कर्तव्यम्, तद् वद। सुमतिः उवाच—अत्र बहवः युद्धविशारदाः, वीराः, पुष्कलादयः, महाबलिनः, सर्वास्त्रविदः, संग्रामे योधाः स्युः। पवनपुत्रः अपि, परमपराक्रमसम्पन्नः, राज्ञः सह युद्धे स्थित्वा, बली युद्धकौशलसम्पन्नः स्यात्। शेषः उवाच—एवं मन्त्रिणा उक्ते, तस्मिन् क्षणे एव राजपुत्राः रणाङ्गणे धनुषः संधाय, बलपूर्वकं तनुवन्ति स्म। तान् दृष्ट्वा, पुष्कलादयः महाबलिनः, युद्धे उत्सुकाः, स्वस्वरथैः समागत्य, धनुर्विद्यायाः निपुणाः, युद्धाय सज्जाः अभवन्। पुष्कलः, महावीर्यः, परमास्त्रविद्, महाबलिना शालिना, चम्पकसहितः, समरमेकं कृतवान्। कुशध्वजः, जनकपुत्रः, मोहकेन सह युद्धं कृतवान्; विमला रिपुंजयेन, सुभाहुकः दुर्बरेण सह समरं कृतवान्। अङ्गदः, पराक्रमे अग्रणी, प्रतापिनं बलमोडं च समरे युद्धं कृतवान्; नीलरत्नः हर्यक्षेण, सत्यवान् सहदेवेन च समरमेकं कृतवान्। राजा वीरमणिः, युद्धे महाबलः, भूरीदेवेन सह समरं कृतवान्; उग्राश्वः, बलसम्पन्नः, असुतापेन समरं कृतवान्। एते सर्वे युद्धविशारदाः, अस्त्रशस्त्रनिपुणाः, महान्येकयुद्धानि कृत्वा, युद्धकौशलं दर्शितवन्तः। एवं सुरथस्य पुत्रैः सह युद्धे प्रारभ्यमाणे, हे मुनिश्रेष्ठ, तत्र भीषणं संहारमभवत्। तत्र पुष्कलः चम्पकं प्रति उवाच—"किं नाम ते, राजपुत्र? धन्यस्त्वं, यः मया सह समरमध्ये प्रविष्टः।" "इह तिष्ठ—किं पलायसे? कथं जीवितं रक्षिष्यसि? आगच्छ, मया सह युद्धं कुरु, त्वं सर्वास्त्रविद् अस्ति।" एवं वचः श्रुत्वा, महाबलिनः राजपुत्रः पुष्कलं प्रत्युवाच, तस्य शब्दः मेघनिनादसदृशः। चम्पकः उवाच—"अत्र युद्धे न नामना न वंशेन निर्णीयते; तथापि, नाम बलं च वक्ष्यामि।" "मम माता राघवभक्ता, पिता राघवः प्रसिद्धः, बान्धवः रामचन्द्रः, मम स्वजनाः राघवा एव।" "मम नाम रामदासः, सदा रामस्य दासः। भक्तवत्सलः रामः मां युद्धे त्रातुम् अर्हति।