ये केचित् नीलोत्पलविक्रीणाः, लाक्षाविक्रयी वा, तैस्तैः सह घृतादीनि विक्रीणन् ब्राह्मणः, मद्यं च निर्माय विक्रयति, तेऽपि तादृशा नरा इति स्मृताः। पापमोहितः कश्चित् पिता, धनलोभेन मोहितः, यः सुन्दरां कन्यां कुलीनाय कुलाय न दद्यात्, किंतु मूल्येन विक्रीयात्, स निन्द्यः। यः सतीं कुलजननीं दूषयति, अथवा मधुरं भोजनं स्वयमेव भुङ्क्ते, बान्धवान् न ददाति—एवं च यः ब्राह्मणार्थं पाके भेदं करोति, क्षीरान्नं वा मण्डं सन्ति, याचकाय न ददाति, स पापबुद्धिः ज्ञेयः। अतिथीन् सूर्यतापितान् यः नाद्रियते, आकाशे उत्तानबाहून्, विश्वासघातकान् च—हे महाबाहो रघुनाथ, य एते पापिनः, ते पुण्यश्लाघ्यं पर्वतमेतद् न पश्यन्ति। एष पर्वतः मनोहरदर्शनः, सर्वान् पवित्रयति, यत्र स भगवान् स्थितः, यस्य पादौ देवेन्द्राद्यैः किरीटैः पूज्ये। पुण्यजनदृश्यम्, पुण्यदायकम्, स परमपुरुषः, यस्मिन् वेदैः 'नेति नेति' इति कथ्यते, न च वेदितः। यस्मिन् इन्द्रादिभिः देवैः पादरेणुः दुर्लभः, येन मुनिभिः उपनिषदादिशुद्धशास्त्रवाक्यैः ज्ञायते। अस्मिन् नीलाचलशोभायाम्, परमपुरुषः स्थितः; यः एनं आरोहति, प्रणमति, पूजयति शुभकर्मभिः—स, हे राजन्, तत्र हविषां भक्षणानन्तरं, चतुर्भुजो भवति। अत्रापि प्राचीनमाख्यानं स्मर्यते। शृणु, हे महाबाहो, रत्नग्रीवस्य राज्ञः कुलस्य च अद्भुतं चरितम्। स चतुर्भुजत्वं प्राप्तवान्, यद् देवासुरैः दुर्लभम्। काञ्ची नाम नगरी आसीत्, यः लोकेषु ख्याता। तत्र महाजनसमृद्धिः, महाबलवाहनसमेताः, श्रेष्ठब्राह्मणाः षट्कर्मनिरता वसन्ति। सर्वेषां भूतानां हिते प्रवृत्ताः, रामभक्तौ उत्सुकाः; क्षत्रियाः रणाङ्गणे न पलायमानाः। परदारद्रव्यहिंसायाः पराङ्मुखाः, वैश्याः ऋणकृषिवाणिज्येषु निष्ठिताः। ते रघुनाथपादपद्मे सदा प्रेमभाजः; शूद्राः ब्राह्मणसेवायाम् अहर्निशं स्थिताः। ते जिह्वाग्रतः 'राम राम' इति सदा उच्चरन्ति; सामान्यजनाः अपि तत्र न मनसा पापं कुर्वन्ति। दानं, दया, दमनं, सत्यं च सदा तत्र वर्तते; कश्चिदपि परपीडनं वाक्येन न करोति, हे निष्पाप। परद्रव्ये न स्पृहा, न च पापकर्म; एवं रत्नग्रीवेन नृपतेन जनाः रक्षिताः। स तत्र षष्ठांशमात्रं गृह्णाति, अन्यन्न न कदापि, लोभवर्जितः; धर्मतः प्रजापालनं कुर्वन्, स राजा—बहूनि वर्षाणि सर्वसुखसमृद्धीनि यापयामास। कश्चित्, हे विशालनेत्रे, स राजा एकदा इदं वचनं व्याजहार—"हे विशालाक्षि, पुत्राः ते जाताः, पतिव्रता धर्मपत्नी, प्रजापालनभारं वहन्ती। महती परिचर्या मम, दुःखरहिताः; गजाः पर्वतसमाः, अश्वाः वातवेगाः। रथाः उत्तमवाजीयुक्ताः सदा उपस्थिता; महाविष्णोः प्रसादेन किंचिदपि नास्ति मम अभावः। तथापि, एकं कामं मनसि धारयामि—हे परमतेजस्विनि, परमतीर्थयात्रा मया न कृतापि। गर्भमोक्षणाय गोविन्दाङ्कितं तीर्थं युक्तम्; वृद्धोऽहं, शरीरं झटिलकेशसिवर्णम्। भक्त्या तीर्थसेवां रमणीं करिष्यामि; यः पुरुषः केवलं स्वपिण्डपूरणं जीवन्ति, यदि हरिं न पूजयति, स गवायते ज्ञेयः। तस्मात्, हे सुभगे, तीर्थयात्रां गच्छामि। पुत्राय राज्यभारं कुलं च निक्षिप्य, स निश्चितः, सायं हरिं ध्यायन् रजनीं व्यतीयाय। तदा स्वप्ने एकं ब्राह्मणं तपस्विनं दृष्टवान्; प्रातः समुत्थाय राजा स्नानादिकं कृत्वा, मन्त्रिवृन्देन सह सभायां सुखेन उपाविशत्। तदा स ब्राह्मणं दृष्टवान्, कृशदेहं, मुनिवेषधरं, जटाजूटधरं, वल्कलाजिनवसनं, दण्डधरं, पुण्यतीर्थसेवाफलशरीरं। राजा तं दृष्ट्वा, शिरसा प्रणम्य, स महाबाहुः, प्रहृष्टः पाद्यादिभिः सत्कारं कृतवान्। तस्य सुखोपवेशनानन्तरं, राजा तं विद्वांसं ब्राह्मणं पप्रच्छ—"भगवन्, अद्य त्वां दृष्ट्वा मम शरीरेण पापं नष्टम्।" "महात्मानः करुणया दुःखितगृहाणि यान्ति; तस्मात्, हे ब्राह्मण, वयोवृद्धस्य मे, ब्रूहि—कः देवता जन्मनिवृत्तये, किम् वा तीर्थं योग्यं? त्वं सर्वव्यापी, श्रेष्ठः, ध्यानयोगनिष्ठः। सर्वतीर्थस्नानपुण्येन विशुद्धात्मा; तस्मात्, मम प्रार्थनां शृणु, यथाश्रद्धं पृच्छामि।" "दयया, हे सर्वतीर्थविशारद, ब्रूहि," इति राज्ञा उक्तः। ब्राह्मणः उवाच—"शृणु, राजन्, यथापृष्टं तीर्थव्रतम् कथयामि। यस्य दयया गर्भमोक्षः स्यात्, स एव रामः, संसारतापविनाशकः, सेव्यः।