तस्य भूमिः जलप्रपातनिनादैः प्रतिश्रुत्य, नानारत्नसम्बद्धा, गेरुकादिभिः प्रभासम्पन्ना, लाक्षारक्तवर्णैः च शोभिता आसीत्। तत्र सिद्धाङ्गनाः सिद्धैः सह निर्भयम् क्रीडन्ति; तत्र गन्धर्वाः, अप्सरसः, नागाः च स्वच्छन्देन विहरन्ति। गङ्गायाः तरङ्गस्पर्शेन स्नातम्, शीतलानिलैः शीतलितम्, वीणाशुकहंसकाकलिनादैः शोभितम् तद् स्थलम् आसीत्। शत्रुघ्नः, तं पर्वतं दृष्ट्वा, विस्मयपूर्णचित्तः, सुमतये इदं वाक्यम् उवाच। "कः अयम् महान् उत्तमः पर्वतः, यः मम मनः विस्मयेन आविष्टम्, विशालरजतपर्वतश्रेण्या मार्गे प्रकाशमानः, अद्भुतदर्शनः?" "किम् अयम् देवस्थानम्, वा देवक्रीडायोजनम्? यः मम मनः महद् ऐश्वर्येण कम्पयति?" एतद् श्रुत्वा, सुमतिः रामचन्द्रपादकमलचिन्तनपरायणः, गुणनिवासम् वर्णयितुम् आरभ्य, उवाच— "राजन्, अयं नीलपर्वतः तव पुरः प्रकाशते, सर्वतः मनोहरमहाशिखरैः स्फटिकशिखरयुक्तः। ये पापजनाः परस्त्रीसंगरता, वा ये अधमाः विष्णुगुणान् न पूजयन्ति, ते अयं पर्वतं न पश्यन्ति।" "ये स्वमतिवादे निर्भराः, शास्त्रस्मृतिसंप्रदायोत्पन्नं धर्मं न स्वीकरोन्ति, तेषाम् अपि एवं। ये नीलं लाक्षां वा विक्रीयन्ति, ब्राह्मणः तैलघृतादिकं विक्रीयते, वा मद्यं पचति, ते अपि तादृशाः।" "पिता, पापमोहितः, धनलोभात् कन्यां सुन्दरीं कुलीनाय विक्रीयते, सः न दातव्यः। यो धर्मपत्नीं कुलोत्कृष्टां दूषयति, वा स्वयं मधुरं खादति, स्वबन्धुभ्यः न ददाति—" "वा ब्राह्मणार्थं पाके भेदं करोति, वा क्षीरोदनं सन्नद्धं याचकाय न ददाति, सः दुष्टचित्तः।" "ये अतिथिं सूर्यतप्तं अवमानयन्ति, ये व्योममध्ये बाहुं उत्तोलयन्ति, ये विश्वासघातकाः—" "हे महाबाहो रघुनाथ, ये पराङ्मुखाः, ते अयं पुण्यशोभितं पर्वतं न पश्यन्ति, उत्तमपुरुषैः भूषितम्।" "मनोहरदर्शनम्, दृष्ट्या सर्वान् पावयति; अत्र देवमुकुटाभिषिक्तपादः स्थितः।" "साधुभिः द्रष्टव्यम्, पुण्यदायकः, परमात्मा—यम् वेदाः 'नेति नेति' इति वदन्ति, न च जानन्ति।" "यस्मिन् चरणरेणुं इन्द्राद्याः देवाः वाञ्छन्ति, दुर्लभम्; यं विप्राः उपनिषदादिप्रशान्तवाक्यैः जानन्ति।" "अत्र अस्मिन् नीलपर्वते परमात्मा निवसति; तं आरोह्य, प्रणम्य, शुभकर्मणा पूजयन्—" "पुण्यप्रसादं भुक्त्वा, हे राजन्, चतुर्भुजत्वं प्राप्नोति; अत्र प्राचीनं आख्यानं अपि श्रूयते।" "शृणु, हे महाबाहो, रत्नग्रीवस्य राज्ञः कुलस्य च अद्भुतकथा, सर्वविस्मयैः पूर्णा।" "सः चतुर्भुजत्वं प्राप्तवान्, देवदानवैरपि दुर्लभम्; तत्र काञ्ची नाम नगरी आसीत्, लोकप्रसिद्धा।" "महाजनैः सम्पन्ना, शक्तिसेनायन्त्रैः समृद्धा; यत्र श्रेष्ठब्राह्मणाः षड् कर्मनिरता आसीत्।" "सर्वभूतहिते प्रवृत्ताः, रामभक्त्युत्सुकाः; क्षत्रियाः युद्धे न पलायन्ति।" "ते परस्त्रीं, परधनं, परपीडनं च त्यक्तवन्तः; वैश्याः कर्षणविपणिप्रवृत्ताः, धर्मे स्थिता।" "सदा रघुनाथपादकमलस्नेहं कुर्वन्ति; शूद्राः ब्राह्मणसेवायाम् अहर्निशम् प्रवृत्ताः।" "सदा 'राम राम' इति जिह्वाग्रे उच्चारयन्ति; जनाः अपि अत्र चिन्तया पापं न कुर्वन्ति।" "दानं, दया, दमः, सत्यम् सदा अत्र आसीत्; कश्चित् कदापि परपीडायुक्तं वाक्यं न वदति, हे निष्पाप।" "परधनं न स्पृशन्ति, न च दुष्कृतं कुर्वन्ति; एवं रत्नग्रीवेन रक्षिताः जनाः आसीत्, हे महाबाहो।" "सः षष्ठांशं एव गृह्णाति, अन्यत् न किञ्चित्, लोभमुक्तः; धर्मेन प्रजाः रक्षन्, राजा—" "अनेकवर्षाणि सुखैः पूर्णानि यापयामास; ततः, हे विशालाक्षि, सः महराजा एकदा इदं वाक्यम् उवाच।" "हे विशालाक्षि, पुत्राः तव जाताः, पतिव्रता धर्मपत्नी, प्रजापालनभारं वहन्ती।" "मम महद् अनुचरसमूहः दुःखमुक्तः; गजाः पर्वतसमाः, अश्वाः वातवेगसमानाः।" "रथाः उत्तमाश्वयुक्ताः सदा सन्निधौ; महाविष्णुप्रसादेन मम किञ्चित् अभावः न अस्ति।" "तथापि, एकम् इच्छामि—हे उत्तमप्रभे, अहम् अद्यापि परमतीर्थयात्रां न कृतवान्।" "योनि-मुक्तये गोविन्दमण्डिततीर्थं योग्यं; अहम् वृद्धः, शरीरः झरझरितः, श्वेतकेशः।" "भक्त्या तीर्थसेवां करिष्यामि; यः पुरुषः जीवने केवलम् उदरपूरणम् करोति—" "यदि सः हरिं न पूजयति, तादृशः गवः इव गण्यते; अतः, हे शुभे, अहम् गच्छामि, प्रिये, तीर्थयात्रायाम्।" "पुत्राय राज्यभारं समर्प्य, कुलसहितं; एवं निश्चय्य, सायंसमये, हरिस्मरणं कृत्वा रात्रौ—" एवं नीलपर्वतस्य अद्भुतमाहात्म्यं, रत्नग्रीवस्य पुण्यकथां, प्रजाजनस्य धर्मनिष्ठां च सुमतिः शत्रुघ्नं प्रति स्नेहपूर्वकं, श्रद्धया, विस्तारयामास।