नारदः उवाच— गोकर्णनाम्नि पुण्यस्थले केवलं शैवक्षेत्रं परमपवित्रं विराजते। यत्र कश्चन नरः मृत्युमुपैति, स निःसंशयं शिवत्वं प्राप्नोति, हे राजन्। भूमौ वा, जले वा, व्योम्नि वा, यत्र यः प्राणी मृत्युमुपैति, तत्र कैलासशिखराधिपतिः शिवः साक्षात् प्रादुर्भवति तुष्ट्या च युतः। गोकर्णक्षेत्रे मृतस्य पुनर्जन्म न भवति; स शिवेन सह कदाचित् मोक्षं लभते, हे राजन्। अहं ते गोकर्णस्य माहात्म्यं वर्णयिष्यामि, यथाब्रह्मणो वदनात् श्रुतवानस्मि, हे प्रभो। प्रयागस्य समीपे, गोमात्रे, महापुण्यस्थलस्य पार्श्वे, शुभदर्शनं सीमागिरिं दृष्टुम् शक्यते। तत्र कर्कट इति भील्लः अतीव निर्दयः निवसति स्म; तस्य भार्या जरा नाम, या पञ्च पतीन् हत्वा विख्याता। सा वृद्धा स्त्री विषं मिश्रयित्वा, षष्ठं पिण्डं मारणार्थं निर्माय, स्वसुष्रूषया श्रुत्वा तत्कर्तुम् उद्युक्ता। ततः स महात्मा भील्लः स्वपत्नीं पुरतः स्थापयित्वा, तां कन्यां हन्तुम् उद्यतवान्; कर्कटः च अतीव क्रूरः आसीत्। स भील्लः खड्गहस्तः तां हन्तुम् आगतः; सा तु तस्य मारणबुद्धिं विज्ञाय शीघ्रं पलायिता। भीता सा, प्राणरक्षणकामिनी, वनं प्रविष्टा; कर्कटः च तां अनुययौ, हे राजन्। तत्र गोकर्णतीर्थे, स खड्गधारी पुरुषः ताम् अपहरत्; तस्याः शिरः छित्त्वा, तं देहम् जले क्षिप्तवान्। स ततः स्वस्थानं गोकर्णतीर्थे प्रतिनिवृत्तः; सा पापिष्ठा वृद्धा अपि तत्रैव गोकर्णे मृत्युमुपगत। हे राजन्, कैलासशिखरे अहं पार्वत्याः सखा अभवम्; एतत् गोकर्णमाहात्म्यं ते कथितवानस्मि। अधुना शिवकाञ्च्याः पुण्यमहिमानं ते वर्णयिष्यामि, या इन्द्रप्रस्थतीरे स्थिताऽस्ति, हे प्रभो। गोकर्णे यत् पुरुषोत्तमं पदं मया वर्णितम्, तत्र महादेवः विष्णुं सर्वदेवेश्वरं पूजयामास। तं पूज्य, भक्तेश्वरत्वं तथा तत्त्वज्ञानं प्राप; तस्मात् वयं ब्रह्मपुत्राः सर्वे तम् महेश्वरं नित्यं पूजयामः। वयं सदा तं पूजयामः, तत्त्वभक्तिज्ञानकाङ्क्षया; अत्रैव, हे राजन्, बाणः दानवः तम् महेश्वरं पूजयामास। स शतसंवत्सरं उपोष्य, पार्षदत्वलाभकाम्यया, भगवतः प्रीत्या, तेन स्वपार्षदत्वं लब्धम्। अहं च सदा तस्य नगरीरक्षकः अभवम्; एषा पुरी पूर्वं महात्मनः विष्णोः निवासः आसीत्। स तु विष्णुः तपसा तुष्टः शिवाय तां दत्तवान्; अस्मिन्नेव नगरे किञ्चिदद्भुतं महद्वृत्तम् अभवत्। शिवभक्तः ब्राह्मणः वैकुण्ठगमनं कथं प्राप, इति शृणु। धर्मात्मा हरम्बो नाम ब्राह्मणः आसीत्। स सदा कायेन, मनसा, वाचा च शिवपूजनपरायणः; कदाचित् स भाग्यवान् शिवतीर्थयात्रां कृतवान्। स शिवभक्तः अत्रैव शिवकाञ्चीं प्राप्तवान्; स च विद्वान् एवं रमणीयं स्थानं न परित्यक्तवान्। ततः स एव जलस्थले प्राणान् त्यक्तवान्; तत्र महेश्वरस्य गणाः तम् ब्राह्मणश्रेष्ठं प्राप्तवन्तः। ते कैलासगिरिं आनीय, तस्याज्ञया तं स्थानं गमितवन्तः; तदा तत्र हरीणां वैकुण्ठात् गणाः आगतः। ते शिवगणैः सह तं द्विजश्रेष्ठं बलात् हर्तुम् उद्युक्ताः; तत्र हरीशर्वगणयोः महायुद्धं प्रववृते। तस्मिन् युद्धे विष्णुगणानां न जयः न च पराजयः; ततः विष्णुः स्वयं वैकुण्ठात् गरुडारूढः आगतः। कैलासात् महेशः वृषारूढः त्रैलोक्यपालकः अपि आगतः; परस्परं मुखावलोक्य, उभौ जगन्नाथौ स्मितं कृतवन्तौ। तौ तं दिव्ययुद्धं विहाय, विष्णुः स्वगणान् तथा शैवगणांश्च स्वर्गे युद्धात् निवर्तितवान्। स द्विजश्रेष्ठं गरुडारोप्य, युद्धं विरम्य, शिवधामं गतवान्; शिवः स्वगणैः सह, माधवः स्वैः सह तं अन्वयात्। देवैः पूजितः स्तुतश्च स महात्मा महादेवस्य नेतृत्वेन तं देशं प्रविष्टः। तस्मै द्विजाय तस्य रमणीयता दर्शिता; तत्र महादेवेन सत्कृत्य, सः कैलासात् प्रस्थितवान्। माधवः परमभक्त्या वैकुण्ठं गतवान्; स द्विजश्रेष्ठः, पुण्यश्लाघ्यः, अस्य तीर्थस्य प्रसादेन, गोविन्ददर्शनं प्राप्य, हरस्य सान्निध्ये प्रमुदितः। एवं, हे राजन्, शिवकाञ्च्याः माहात्म्यं ते निगदितम्। अधुना सप्तसरस्वतीनाम्नः तीर्थस्य पुण्यकथां सावधानेन शृणु; एतत् तीर्थं, हे महाबाहो, धर्मार्थकाममोक्षफलप्रदं स्मृतम्। दर्शनस्पर्शध्यानस्मरणैः अपि, हे राजन्, अस्य पुण्यं लभ्यते; अत्र वसिष्ठाद्याः महर्षयः तस्य आचरणं कृतवन्तः। तत्र सृष्ट्यर्थं महर्षयः घोरं तपः कृतवन्तः, हे राजन्; मरीचिः अपि धर्मनिष्ठः पुत्रकाम्यया स्नानकर्म अत्र कृतवान्। तत्र स भाग्यवान् कश्यपं श्रेष्ठपुत्रं प्राप्तवान्; अत्रिः अपि तपसा तत्र देवश्रेष्ठं तुष्टवान्। तेन त्रीन् पुत्रान्—सोमं, दुर्वाससं, दत्तमिति—लभते स्म; अत्रैव अङ्गिराः धर्मनिष्ठः अस्य तीर्थस्य प्रसादेन पुत्रान् प्राप्तवान्, येभ्यः अङ्गिरसः ब्राह्मणाः जाताः। पुलहः अपि तत्र धर्मात्मा दम्भोलिं गुणवन्तं पुत्रं प्राप्नोत्। एवं, हे राजन्, नारदेन ते पुण्यतीर्थानां माहात्म्यं पुण्यकथां चाकथ्यत।