अथ स आग्निर्भयात् गुरोः प्रति मिथ्यावचनं उक्तवान्, न तु तस्मिन् द्वेषभावेन, इति धर्मरत्नाय दयां प्रार्थयन् उवाच। तदा तं दयया कम्पितहृदयः स महर्षिः अनुग्रहीतवान्, अग्निं च सम्बोध्य अवदत्—"त्वं सर्वं दहसि, तथापि शुद्ध एव भविष्यसि।" ततः स धर्मात्मा ब्राह्मणः, शुभदर्भहस्तः, नियमानुसारं जातकर्मादिकानि संस्कारान् तस्य गर्भात् पतितस्य पुत्रस्य चकार। पतनात् सर्वैः तपस्विभिः स पुत्रः "च्यवन" इति अभिहितः, स च शुक्लपक्षे चन्द्रवत् शनैः शनैः ववृद्धे। स च्यवनः सर्वैः शिष्यैः तपोबलसमन्वितैः परिवृतः, रेवा-नदीं जगाम, या लोकरक्षिणी इति प्रसिद्धा। तत्र स महात्मा दशसाहस्रवर्षाणि घोरं तपः अचरत्; तस्य स्कन्धयोः द्वौ किंशुकवृक्षौ ववृद्धताम्, वालुकाकूपस्य उपरि शोभमानौ। मृगाः अपि तत्र आगत्य तस्य शरीरं नखैः क्षोभयन्ति स्म, स तु घोरतपसा संवृतः किंचिदपि न वेदितुम् अशकत्। एकदा मनुः तीर्थयात्रायै कुटुम्बेन सह, महाबलसमेतः, रेवा-तीरं प्रति प्रस्थितः। तत्र स महतीं नदीं स्नात्वा, पितृन् देवांश्च तर्पयित्वा, विष्णुप्रीत्यर्थं ब्राह्मणान् दानानि अदात्। तस्य कन्या सुमनोरमा, सुवर्णाभरणभूषिता, सखीभिः सह वनं विचरन्ती तत्र अगच्छत्। सा तत्र महावृक्षस्य अधः शोभनं वालुकाकूपं दृष्ट्वा, तत्र स्थिरं तेजः अपश्यत्। उपसृत्य दण्डकैः तं कूपं ताडयामास, तदा तस्मात् रक्तप्रवाहः अभवत्। एतद् दृष्ट्वा राजकुमारी दुःखिता, शोकसमाकुला बभूव। पापग्रहग्रस्तात्मा सा न मातरं न पितरं किमपि अवदत्, एकाकिनी शोकाकुला, भयव्याकुलचित्ता तस्थौ। तदा हे राजन्, पृथिवी कम्पिता, उल्कापातः अभवत्, दिशः सर्वाः धूम्राः अभवन्, सूर्यः परिघेन संवृतः। तस्मिन्नेव काले राज्ञः अश्वाः नष्टाः, गजानां बहवः मृताः, रत्नभूषितं धनं नष्टं, जनानां मध्ये कलहः उत्पन्नः। एतानि दृष्ट्वा राजा भयाकुलः, मनसा विचलितः, जनान् पप्रच्छ—"केन मुनौ अपराधः कृतः?" इति। मध्यस्थैः तु तस्याः कन्यायाः कृत्यं ज्ञात्वा, स राजा दुःखितः, महाबलसेनया युक्तः, तत्र अगच्छत्। स तपोमयमृषिं दृष्ट्वा, तं प्रणम्य, तुष्टाव, "भगवन्, दयां दर्शय" इति प्रार्थयामास। तदा स महातपाः मुनिः तुष्टः सन्, उवाच—"राजन्, एते सर्वे आपदः तव कन्यायाः कर्मणः उत्पन्नाः।" "राजन्, तव कन्यया नेत्रं विदारितम्, तस्मात् बहु रक्तं स्रवितम्; सा त्वां ज्ञात्वापि न किञ्चित् उक्तवती। अतः, त्वया सा विधिवत् मम दातव्या; तदा आपदः शमं यास्यन्ति—न संशयः।" एतद् श्रुत्वा राजा दुःखितः सन् अपि, तां कन्यां कुलशोभां, रूपसम्पन्नां, सद्गुणयुक्तां च, तस्मै मुनये ददौ। तदा तां पद्मलोचनां कन्यां दत्त्वा, सर्वाः आपदः निवृत्ताः, मुनिः च उत्थाय प्रस्थितः। कन्यां मुनये दत्त्वा, स राजा करुणासिन्धुः, दुःखितः पुनः स्वनगरं प्रतिनिवृत्तः। एवं शेषः उवाच—ततः शत्रुघ्नः च्यवनस्य तपोमाहात्म्यं दृष्ट्वा, सर्वलोकपूजितं ब्राह्मणस्य तपः स्तुतवान्। "एष ब्राह्मणश्रेष्ठे योगसिद्धिः पश्य, यः क्षणेन दुर्लभं दिव्यं विमानं सृष्टवान्।" "यत्र मुनिनां विशुद्धात्मनां महाभोगः, तत्र अल्पतपसां लौकिकसुखे स्पृहाऽपि नास्ति।" इति मनसा चिन्तयन्, च्यवनाश्रमे किञ्चित् स्थित्वा, जलं पीत्वा, महत् सुखं प्राप्तवान्। ततः पयोष्ण्याः पुण्यतोयम् आपीय, वायुवत् शीघ्रं प्रस्थितः। तस्य गच्छतः, सैन्यं पृष्ठतः अनुव्रजत्—केचित् गजैः, केचित् पदातिभिः, केचित् रथैः, अन्ये अश्वैः। शत्रुघ्नः च सुमति-नाम्ना मन्त्रिणा सह, अश्वयुक्तरथे शीघ्रं पृष्ठतः ययौ। स गच्छन् वाजिनगरं प्राप, यत्र विमल-नाम राजा राज्यं कृतवान्, रत्नतात-नाम स्थानं च, यत्र जनाः हृष्टाः समृद्धाः आसन्। तत्र उपस्थितान् सेवकान् श्रुत्वा, रघुनाथस्य श्रेष्ठः अश्वः, समस्तसैन्येन सह, नगरद्वारम् आगतः इति ज्ञातवान्। तदा सप्ततिं शशिसदृशगजान्, दशसहस्रं हयान्, सुवर्णरथैः सह, स्वसैन्येन सह, शत्रुघ्नं प्रति उपगच्छत्। सहस्रसंख्यकजनैः सहितः, स राजा शत्रुघ्नं प्रणम्य, सर्वान् महारथान् अभिवाद्य, वसुकोषं, सर्वं धनं, राज्यं च तस्मै प्रदाय, "किं करवाणि?" इति पप्रच्छ। स्वस्थाने तं प्रणम्य, राजा तं बाहुभ्यां दृढं परिष्वज्य, बहुधनैः परिवृतः, पुत्रसहितः, राज्यं समर्प्य, स्वनगरं प्रतिगतः। "रामचन्द्र" इति श्रुत्वा, सर्वे तं नमस्कृत्य, तस्यैव धनं महद् रत्नसम्पदं च न्यवेदयन्। राजानं पूजयित्वा, शत्रुघ्नः महता हर्षेण, सैन्येन सह निर्गतः, अश्वः च तदा पृष्ठतः अन्वगच्छत्। एवं स मार्गेण गच्छन्, उन्नतं पर्वतं ददर्श—यः स्फटिक, सुवर्ण, रजतैः शोभितः, निर्मलशिलातलैः आलोक्यमानः।