शत्रुघ्नः स सैन्येन सह तं परममश्वं पयोष्ण्याः तटे समुपेत्य ययौ; तस्य पृष्ठतः सर्वे योद्धारः, अश्वपालाश्च अन्वगच्छन्। स तु महाश्वः, ऋषिमुनिसंकुलानि विविधाश्रमपदानि दृष्ट्वा, सर्वत्र रघुनाथस्य गुणानां कीर्तिं श्रुतवान्। स बुद्धिमान् हरिः, हरिना संरक्षितः, वानरैः च हरिभक्तैः च हरिपरायणैः च सदा सहचरितः, अग्रे अग्रे प्रस्थितवान्। एवं स महेश्वरः सर्वतो मुनिभिः श्रुतानि शुभानि वचनानि शृण्वन्, भक्तिप्लुतचित्तैः तैः जनैः हृष्टचित्तः अभवत्। तत्र सः एकं विशुद्धमाश्रमं दृष्टवान्, यत्र जन्तुभिः जनैः च समृद्धिः आसीत्, यत्र वेदध्वनिः श्रवणाय सर्वमङ्गलम् अपाकरोति। हविर्धूमेन व्याप्तं विशुद्धं व्योम, श्रेष्ठर्षिभिः प्रतिष्ठितैः अनेकयूपैः शोभितम् आसीत्। तत्र वानरैः गाः रक्ष्यन्ते, यथार्हम्; मूषकाः चात्र बिलानि न खनन्ति, मर्कटभीत्या। मयूराः नकुलैः सह क्रीडन्ति, सर्पाश्च तैः सह दिवानिशम्; गजाः सिंहैः सह सदा सौहार्देन वसन्ति। तत्र मृगाः, व्रिह्यन्नभक्ष्ये स्थिताः, कालात् न भीयन्ते, मुनिगणैरपि संरक्षिताः। गवः पूर्णस्तन्याः घटोपमस्तन्याः, नन्दिन्याः सदृशाङ्ग्यः, पयोधररजसा पृथिवीं पावयन्ति। तत्र श्रेष्ठाः मुनयः, हस्तेषु समिधः गृहीत्वा, कमलैः भूषिताः, धर्मानुष्ठानं कुर्वन्तः दृश्यन्ते; एतद्विलोक्य सुमतिः रामस्य सर्वज्ञः मन्त्रिणः शत्रुघ्नेन पृष्टः। शत्रुघ्नः उवाच—"सुमते, एषः कस्य मुनेश्चाश्रमः, योऽग्रे शोभते, मुनिसंकुलः, निर्वैरः, बहुजनसंवृतः?" "मुनिवृत्तान्तं श्रोतुमिच्छामि, शुद्धिकर्माणि च कर्तुम्; स्वमपि वृत्तान्तं तेषां कथाभिः वर्णयिष्यामि।" इति शत्रुघ्नस्य वाक्यानि श्रुत्वा, सुमतिः रघुनाथस्य प्राज्ञः मन्त्रिणः कथयितुम् आरब्धवान्। सुमतिः उवाच—"एषः च्यवनस्य मुनेश्चाश्रमः, महातपसा दीप्तः, शान्तजनसमाकीर्णः, मुनिपत्नीसंवृतः। स एव महर्षिः, येन स्वयम्भुवः महायज्ञे, स्वर्गभागमौषधभागं च देवेषु वितीर्य, इन्द्रादीनां मदं भङ्क्त्वा, महाकर्म कृतम्। तस्य महर्षेः तेजो न कश्चन समश्नोति, स हि तपोबलसमन्वितः, वेदारूपधारी च।" एवं च्यवनमहर्षेः चरितं श्रुत्वा, रामानुजः शत्रुघ्नः तं मदभञ्जनं मुनिं विषये सर्वं सुमतिं पप्रच्छ। "कदा स देवेषु अश्विभ्यः भागं दत्तवान्? किमकरोत् देवेशः स्वयम्भुवः महायज्ञे?" इति पृष्टे, सुमतिः अवदत्—"ब्रह्मवंशे प्रसिद्धः महर्षिः भृगुरिति श्रूयते; स एकदा सायं समिधं समाहर्तुं गतः। तदा, यज्ञविघ्नाय, दमनो नाम बलवान् दैत्यः आगत्य, भीषणं शब्दं कृत्वा, 'क्व स मुनिबान्धवः? क्व तस्य निष्कलङ्का पत्नी?' इति कोपसमन्वितः पुनः पुनः प्रोवाच।" अथ, अग्निः तं दैत्यजनितं भीतिं विज्ञाय, मुनिपत्नीं गृहे स्थितां तस्मै प्रकाशयामास। तां रुदतीं पत्नीं दैत्यः गृहीत्वा, श्येनः क्रौञ्चीमिव, 'हे भृगु, मुनिश्रेष्ठ, रक्ष, रक्ष! हे तपोधन!' इति क्रोशन्तीं बलात् नीतवान्। तां क्रन्दन्तीं स दुर्जनः दुष्टवाक्यैः ताडयन् निर्गतः। तदा, महाभयभीता तस्याः गर्भात् एकः शिशुः पतितः, ज्वलनलोचनः, अग्निस्वरूप इव। स शिशुः तस्मै उवाच—"मा शीघ्रं गच्छ; भस्मसात् भव, दुष्टचेतः! सद्वृत्तायाः स्पर्शात् न किंचित् श्रेयो लप्स्यसे।" इति उक्तः, स दैत्यः तत्क्षणात् भस्मीकृतः पतितः। तदा सा माता शिशुं गृह्य, चित्तविक्षिप्तया आश्रमं प्रत्यागच्छत्। भृगुः, अग्निना कृतं सर्वं विज्ञाय, क्रोधेन तं शप्तवान्—"तवं सर्वभक्षी भविष्यसि, दुष्टेषु वैरचिह्नश्च।" ततः शापेन संतप्तः, दुःखगभीरः अग्निः भृगुपादौ गृहीत्वा—"दया कुरु, प्रभो, करुणासिन्धो, महात्मन्!" इति प्रार्थयामास। "भयात् मिथ्यावचनं मया उक्तम्, न गुरौ द्रोहेन; अतः धर्मरत्न, दया कुरु।" इति च। तदा अनुकम्पया स्निग्धचित्तः मुनिः तस्मै वरं दत्वा—"सर्वमश्नन् अपि शुद्ध एव भविष्यसि।" इत्युक्त्वा, शमयामास। ततः स धर्मात्मा ब्राह्मणः, कुशग्रहणेन, शुभकर्मणा, सुतस्य जातकर्मादि विधिवत् अकार्षीत्। स च गर्भात् पतितः इति सर्वे मुनयः तं 'च्यवन' इति चक्रुः; स शशिप्रभवद्वद्यशः वर्धमानः। स रेवा-स्नानाय, तपोबलसमन्वितशिष्यसंवृतः, तपः कर्तुं गतः। तत्र दशसहस्रवर्षाणि महातपः कृत्वा, किम्शुकद्वयं तस्य स्कन्धयोः वर्धितम्, वालुकामयस्योपरि शोभमानम्। हरिणाः अपि तस्य देहम् आक्रुशन्ति, स तु तपसा आच्छन्नः किंचिदपि न वेद। एवं कदाचित् मनुः, तीर्थयात्रायै संकल्प्य, स्वकुटुम्बेन सह, महाबलसमेतः, रेवा-स्नानाय जगाम। तत्र स महतीं नदीं स्नात्वा, पितृदेवताभ्यः तर्पणं कृत्वा, विष्णुप्रीत्यर्थं विप्रेभ्यः दानानि दत्तवान्। तस्य कन्या, सुवर्णाभरणशोभिता, सखीजनसमेता, तत्र कानने विचरन्ती दृष्टा।