सुमदा आह—सर्वलोकमणिरामः कुशलं अस्ति वा? भक्तरक्षणाय अवतारः सः मम अनुग्रहप्रदाता च। नगरवासिनः धन्याः, ये रघुनाथस्य पद्ममुखं नेत्रैः सततं हर्षिताः पिबन्ति। पुरुषश्रेष्ठ, मम सर्वं धनं, भूमिः, कुलस्य सम्पत्तिः, हे बुद्धिमन्, सर्वं स्वार्थसिद्धं जातम्। निःस्पृहत्वेन महाकृपया पूर्वं अनुग्रहः कृतः, येन अद्य सः स्वपरिवारसहितः रघुनाथस्य पद्ममुखं पश्येत्। एवं वीरः नृपश्रेष्ठः सुमदा उक्त्वा रघुनाथस्य सर्वं यशः कथयामास। तत्र रघुनाथस्य अनुजः प्राज्ञः त्रीणि रात्र्याणि स्थित्वा नृपसहितः गन्तुं निश्चितवान्। तत् ज्ञात्वा सुमदा शीघ्रं स्वपुत्रं राज्याभिषेकं कृतवान्, शत्रुघ्नस्य महाराजस्य पुष्कलस्य च अनुमत्याः। शत्रुघ्नस्य सेवकाय बहूनि वस्त्राणि, रत्नानि, विविधं धनं च दत्तवान् स प्राज्ञः। ततः मन्त्रीभिः धनाढ्यैः, पदातिभिः, अश्वैः, गजैः, उत्तमैः रथैः अनन्तैः सह यात्रा आरब्धा। शत्रुघ्नः धनुष्मन्तं सुमदं सह स्मितं मार्गे गच्छन् रघुनाथस्य यशः धारयन्। ततो पयोष्ण्याः तटे आगत्य उत्तमः अश्वः अग्रे गतः, सर्वे वीराः अश्वपालाः च अनुगच्छन्। महर्षीणां विविधं आश्रमं दृष्ट्वा सर्वत्र रघुनाथस्य गुणगाथाः श्रुताः। स बुद्धिमान् हरिः, हरिणा रक्षितः, कपिभिः, हरिभक्तैः, हरिप्रियैः सदा सह गच्छति। एवं महाभागः सर्वत्र ऋषिभिः शुभवाक्यानि श्रुत्वा, भक्तिपूर्णचित्तैः तेषां वाक्यैः हर्षितः। सः निर्मलं आश्रमं अपश्यत्, जनपशुभिः पूर्णम्, यत्र वेदध्वनिः श्रुत्वा अशुभं सर्वं नश्यति। यज्ञधूमेन आकाशः शुद्धः, ऋषिस्रेष्ठैः स्थापितैः बहुभिः यूपैः शोभितः। तत्र कपिना गोरक्षणं यथायोग्यं कृतम्; मूषकाः बिलं न कुर्युः, बकभीतिः। मयूराः नीलगायैः सह क्रीडन्ति, सर्पाः तैः सह अहर्निशं क्रीडन्ति; गजसिंहौ सदा मैत्र्यां वसतः। मृगाः तत्र वनशालां खादन्तः, कालभीतिः न, ऋषिसंघैः रक्षिताः। गाः घटसमानपयः, नन्दिनीसमवपुषः, पादधूल्या भूमिं शुद्धयन्ति। ऋषिस्रेष्ठाः, हस्ते समिधं धारयन्तः, पद्मैः शोभिताः, धर्मानुष्ठानं कृतवन्तः; एतद् दृष्ट्वा रामस्य सर्वज्ञः मन्त्री सुमति पृष्टः। शत्रुघ्नः आह—सुमते, कस्य आश्रमः सः यः पुरतः दीप्तिमान्, ऋषिभिः पूर्णः, निर्वैरः, बहुभिः जनैः सेवितः? मुनिवृत्तान्तं श्रोतुम् इच्छामि, शुद्धिकर्माणि कर्तुम्; स्वकथां तेषां कथाभिः वर्णनैः कथयिष्यामि। एवं शत्रुघ्नस्य महावाक्यं श्रुत्वा रघुनाथस्य मन्त्री सुमति वक्तुं आरब्धवान्। सुमति आह—एषा च्यवनस्य आश्रमः, महातपसा दीप्तिमान्, शान्तजनैः पूर्णः, ऋषिपत्नीसङ्घेन परिवृतः। सः महर्षिः स्वयम्भूयज्ञे स्वर्गौषधीनां भागविभाजनं कृतवान्, इन्द्रादीनां गर्वभङ्गं कृतवान्। तस्य महर्षेः शक्तिः कस्यापि अप्रतिमाः; तपोबलसम्पन्नः, वेदारूपधारी च। च्यवनमहर्षेः वृत्तान्तं श्रुत्वा रामानुजः शत्रुघ्नः सुमतिं इन्द्रादीनां गर्वभङ्गकर्तारं विषये सर्वं पृष्टवान्। शत्रुघ्नः आह—कदा सः अश्विभ्यः देवेषु भागं दत्तवान्? स्वयम्भूयज्ञे देवाधिपः किं कृतवान्? सुमति आह—ब्रह्मवंशे भृगुर्नाम ऋषिः प्रसिद्धः; एकदा सायं समिधं संग्रहीतुं गतः। तदा यज्ञविघ्नाय दमनः नाम दैत्यः बलवान् आगत्य भीषणं वचनं उच्चैः उक्तवान्। "क्व ऋषिसम्बन्धी? क्व तस्य दोषरहितपत्नी?" पुनः पुनः क्रोधपूर्णः वदन्। तदा अग्निः, दैत्यभीतिं ज्ञात्वा, ऋषिपत्नीं अन्तःपुरस्थां निर्दोषां तस्मै दर्शितवान्। दैत्यः तां रुदतीं गृहित्वा, श्येनः शारिकां यथा, "हे भृगु, तपोधन, रक्ष, रक्ष!" इति क्रन्दन्तीं अपहृतवान्। सां दुःखार्तां गृहित्वा, दुष्टः बहिः निर्गतः, भृगुपत्नीं कठोरवाक्यैः उपहृतवान्। तदा भयात् गर्भात् शिशुः पतितः, नेत्रैः दीप्तः, अग्निवत्। सः दैत्यं प्रति उक्तवान्—"त्वं शीघ्रं मा गच्छ; भस्मीकृतः भव, दुष्टचित्त! पुण्यस्त्रीस्पर्शात् ते कल्याणं न भविष्यति।" एवं उक्तः सः तत्रैव भस्मीकृतः; माता शिशुं गृह्य, मनः विक्षिप्तं कृत्वा आश्रमं प्रत्यागता। भृगुः, अग्निना कृतं सर्वं ज्ञात्वा, क्रोधात् शप्तवान्—"त्वं सर्वं खादकः भव, दुष्टेषु वैरचिह्नः।" ततः शापपीडितः, महान् शोकः अभिभूतः, अग्निः भृगुपादौ पतित्वा, "अनुग्रहं दर्शय, प्रभो, कृपासिन्धो, महात्मन्!" इति प्रार्थितवान्।