यत्र यत्र भरतः स्नेहात् भ्रातरं स्मरन् ग्रामे ग्रामे निवसति, तत्र तत्र स स्नेहविह्वलः उच्चैः विलपन् दृश्यते—तादृशं ग्रामं स दृष्टवान्। अथ अगस्त्यः कथयति—ततः स राक्षसः दशवर्षसहस्राणि सूर्येक्षणः ऊर्ध्वपादः स्थाणुवद् घोरं तपः अकुरुत। कुम्भकर्णोऽपि अत्यन्तदुष्करं तपः उपनिन्ये; विभीषणश्च धर्मात्मा परमं तपः चकार। ततश्च भगवाञ् देवदेवः प्रजापतिः सुरासुरयक्षमुख्यैः परिवृतः तैः सर्वैः अभिषिक्तैः तुष्टः अभवत्। तेन तस्मै त्रिषु लोकेषु प्रकाशितं महद्राज्यं दिव्यं रूपं च दत्तम्, येन देवासुराः सेविताः। ततः भ्राता कुबेरः धर्मज्ञः दुःखितः स्वात् प्रासादात् बलात् अपाकृष्य लङ्कानगरी च हृता। सर्वं जगद् पीडितं, देवाः स्वर्गं गताः; स ब्राह्मणकुलानि मूलतः छित्त्वा विनाशितवान्। तदा देवाः महता शोकसमन्विताः इन्द्रेण सह ब्रह्माणम् उपगम्य, सन्ध्याय नम्राः स्तुतिम् अकुर्वन्। सर्वे देवाः भक्त्या विनयेन च स्तुवन्तः तं भगवन्तं तुष्टं दृष्ट्वा सः उवाच—'किं करवाणि?' ततः देवाः दशग्रीवकृतं दुःखं स्वं च पराजयं ब्रह्मणे निवेदयामासुः। क्षणं ध्यात्वा ब्रह्मा देवैः सह कैलासं जगाम; तस्य पर्वतस्य पार्श्वे तद्विस्मयं दृष्ट्वा विस्मिताः। तत्र स्थित्वा देवाः इन्द्रमुख्याः शम्भुं स्तुवन्ति—'नमः भवाय, शर्वाय, नीलकण्ठाय ते नमः। स्थूलसूक्ष्मरूपाय, बहुरूपाय ते नमः।' एवं सर्वैः उक्तं श्रुत्वा शङ्करः नन्दिनं प्रति—'देवाः मम सन्निधिं आगच्छन्तु, कोऽपि न वर्ज्यः' इति उक्तवान्। नन्दिना देवाः आहूताः। ते अन्तरालयं प्रविश्य, विस्मयचकितनयनैः देवाः दृष्टवन्तः; ब्रह्मा तत्र आगत्य शङ्करं जगद्भर्तारं ददर्श। स गणैः अनन्तैः परिवृतः, केचित् नग्नाः, विकृताः, कुब्जाः, धूसराः, विकटाः च सन्ति। तेषां मध्ये प्रणम्य स्थित्वा ब्रह्मा ईश्वरं प्रति—'स्वर्गवासिनां स्थितिं पश्य।' 'दयां दर्शय महादेव, शरणागतवत्सल; अस्य दुष्टराक्षसस्य विनाशाय किञ्चित् कुरु।' एवं विनयशोकयुक्तं वचनं श्रुत्वा सः शर्वः सर्वैः देवैः सह हरिसद्म गमितवान्। तत्र सर्वे ऋषयः, देवाः, नागाः, किन्नराः च तम् ईश्वरं स्तुवन्ति—'जय माधव, देवेश, भक्तदुःखनाशन!' 'पश्यस्मान् महादेव, स्वदासान् पश्य!' इति सर्वे देवाः शर्वपूर्वकाः उच्चैः क्रन्दन्ति। एतद्वचनं श्रुत्वा भगवान् विष्णुः तेषां दुःखं दृष्ट्वा, तद्विषये चिन्तयन्, मेघगम्भीरया वाचा देवांश्चेदम् उवाच— 'ब्रह्मन्, शर्व, इन्द्र, अमरश्रेष्ठाः, मम वचः शृणुत; दशग्रीवकृतं भयम् अहं जानामि; अवतीर्य तदद्य विनेष्यामि।' अयोध्यापुरी, सूर्यवंशोद्भवभूपैः पालिता, महादानयज्ञक्रियाभिः भूः शोभते; रजतपट्टनपथैः विभूषिता सा जगद्वन्द्या। तत्र दशरथो राजा पुत्राभावेनापि, समृद्धिःयुक्तः, विजयी सर्वदिक् राज्यं पालयति। स पुत्रकामः वसिष्ठेन उपदिष्टः, विधिपूर्वकं महाशक्तियुक्तं पुत्रेष्टिं यज्ञं चकार। तदा सः, तपसा पूर्वमपि याचितः, तिसृषु पत्निषु स्नेहात्, चतुर्धा आत्मानं विभज्य, देवाः, वः हिताय अवतीर्णः। रामलक्ष्मणशत्रुघ्नभरतैः सह अहं रावणं सैन्येन सह समूलं नाशयिष्यामि। यूयं अपि स्वांशैः कपीभल्लूकादिरूपेण भूमौ विचरध्वं। एवं उक्त्वा दिव्यवाक्यगामी मुनिः तूष्णीं बभूव; सर्वे देवाः तद्वचनं श्रुत्वा हृष्टाः अभवन्। ते भगवत्कथितमेव कृतवन्तः; पृथिवी कपीभल्लूकस्वरूपैः स्वांशैः पूरिता। स एव विष्णुः, देवदुःखनाशनः, साक्षाद्भगवान् नररूपधारी। एष भरतः, लक्ष्मणः, शत्रुघ्नः च, तवांशाः; दशमुखो रावणोऽपि तवांशसम्भूतः। पूर्ववैरेण स पुनः जानकीं हृतवान्; स ब्रह्मराक्षसवंशजः राक्षसः त्वया हतः। पुलस्त्यतनयः राक्षसेन्द्रः, सर्वलोककण्टकः, निहतः; पृथिवी सर्वा सुखमवाप्तवती। ब्राह्मणाः सुखिनः, तपस्विनः बलिनः, सर्वतीर्थानि पुण्यानि, सर्वयज्ञाः सम्यक् क्रियन्ते। त्वं राजा सन्, सर्वं जगत् सुरासुरमानुषसमेतं, सुखं लब्धम्, विश्वात्मन्, सृष्टिस्थितिलयकारण। एतत् सर्वं ते निवेदितं यथापृष्टं, उत्पत्तिप्रलयौ च, मम बुद्ध्या। एवं राक्षसराजवंशकर्मकथां श्रुत्वा, स महापुरुषः, लोकनाथः, अश्रुपूर्णमुखः, सभायां भूमौ पतितः, यशसा समाकीर्णः। शेषः उवाच—ततः राजा सत्कारसंतुष्टः, उत्तमपुरुषं शत्रुघ्नं, रघुनाथस्य परमकथायाः श्रोतुकामः, इदं वचनं अब्रवीत्।