शेषः उवाच— रावणशत्रोः चरिताम्बुधौ, यत्र ब्रह्मादयः देवाः अपि मोहिता न विजानन्ति, तत्र मम यथा शलाकायाः पतङ्गकः किं भवेत्? तथापि आर्य, यथाशक्ति तव समीपे वक्तव्यम्, यथा विहङ्गाः स्वगतिरेव नभसि चरन्ति। रघुनाथस्य कर्माणि कोटिशः प्रवर्तन्ते, यः यथा बुध्यते तथा तानि कीर्तयति। रघुनाथस्य या निर्मला निर्मला च कीर्ति, सा केवलं संस्पर्शमात्रेण अपि मम मनः शुद्धयति, यथा वह्निः सुवर्णं शुद्धयति। एवं स महर्षये तदुक्त्वा, समाधिसंयोगदृशा सुतया, शुभं परमं चरितं ज्ञानदृष्ट्या ददर्श। तस्य कण्ठः हर्षबाष्पपूरितः, शरीरं परमस्मात्सुखलक्षणैः अंकितम्, सः पुनः स्पष्टया वाचा दशरथात्मजस्य आख्यानं प्रवक्तुम् आरब्धवान्। शेष उवाच— यदा लङ्कापतेः वधः अभवत्, तदा देवदानवानां शोकः उत्पन्नः, अप्सरःपद्ममुखचन्द्रप्रभा अपहृता। ततः इन्द्रादयः सर्वे देवाः हृष्टाः अभवन्, प्रमुदिताः तं स्तुत्वा दण्डवत्प्रणम्य। धर्मात्मानं विभीषणं लङ्कायाम् अधिष्ठाप्य, रामः सीतया सह पुष्पकयाने समारूढः अभवत्। ततः सुग्रीवेण, हनूमता, सीतया, लक्ष्मणेन च सह, विभीषणः मन्त्रिभिः सहितः, विरहात्संलक्ष्य, तान् अनुययौ। लङ्कां बहुभिन्नतोरणप्राकारां निरीक्ष्य, अशोकवनिकां च यत्र जानकी स्थितवती, तत्र दृष्ट्वा रामः मूर्च्छितः अभवत्। तत्र शिंशपाद्रुमादीन् पुष्पितान्, कुसुमितान्, राक्षसीभिः, याः हनूमतः भीत्या मृताः, संकुलान् अपश्यत्। एवं सर्वं शीघ्रं निरीक्ष्य, रामः ब्रह्मादिभिः देवैः स्वस्वविमानैः सहितः स्वपुरीं प्रति प्रस्थितवान्। दिव्यदुन्दुभिशब्दान् श्रुत्वा, यः श्रवणसुखदः, अप्सरसां नृत्यैः पूजितः, रघुकुलश्रेष्ठः रामः प्रस्थितवान्। मार्गे सः सीतायै पुण्यतीर्थानि, आश्रमांश्च, मुनिपुत्रांश्च, तपस्विनीनां पत्नीन् दर्शयामास। यत्र यत्र रामः पूर्वं वासं कृतवान्, तानि सर्वाणि स्थलेन लक्ष्मणेन सह दर्शयामास। एवं स्थले स्थले दर्शयन्, रामः स्वपुरीं ददर्श; समीपे तु नन्दिग्रामग्रामं अपश्यत्। तत्र भरतः धर्मनिष्ठः राजा बभूव, भ्रातृविरहजनितदुःखचिह्नैः युक्तः। भूमौ विवरमध्ये शयानः, ब्रह्मचर्ये स्थितः, जटाचीरधारी, कृशः, दण्डसदृशशरीरः, दुःखपीडितः, रामकथां पुनः पुनः पठन्। सः न यवमात्रमपि खादति, न वारं वारं जलपानं करोति; उदिते सूर्ये प्रणम्य, एवं वदति— "देवेश, जगन्नेत्र, मम महापापं क्षमस्व; मम कृते रामः, लोकपूजितः अपि, वनं गतवान्। सीतया सह, या कोमलाङ्गी, वनं प्रविष्टः; सा सीता, या पुष्पशय्यायां शयानासीत्, दारुणं दुःखं समापन्ना। सा सीता, या कदापि भानुतापं न अनुभूता, अद्य मम हेतोः जानकी, अरण्ये विचरति—हन्त!। या सीता, या राजसभायां कदापि दृष्टा नासीत्, सा अद्य निषादैः, भीमदर्शनेन, नूनं दृश्यते। या सीता, या मधुरं खादति, न कदापि क्षुधार्ता, सा अद्य वने वसन्ती, फलानि काङ्क्षति—हन्त!।" एवं प्रतिदिनं सूर्यसमीपं गत्वा, एतानि वचनानि वदति, सः महाबलः भरतः, रामप्रियः। मन्त्रिभिः दुःखसुखकुशलैः, नीतिशास्त्रविशारदैः पृष्टः, राजा तान् प्रति एवं वदति— "मन्त्रीणः, किं मां दुर्भाग्यं, अधमं नराणाम्, वदथ? मम कृते भ्राता रामः, वने दुःखमुपगतः। अहं दुर्भाग्यः, रामपादस्मरणेन, भक्त्या, पापस्य प्रायश्चित्तं करोमि, हे सुमन्त। धन्या सा सुमित्रा, पतिसत्ता, या वीरमाता, यस्याः पुत्रः प्रतिदिनं रामपादसेवने स्थितः।" यत्र यत्र भरतः भ्रातृप्रियः ग्रामे वसति, सः उच्चैः विलपन्, तं ग्रामं ददर्श। अगस्त्य उवाच— ततः स राक्षसः, दशवर्षसहस्रं, सूर्येक्षणः, ऊर्ध्वपादः, घोरतपः अचरत्। कुम्भकर्णः अपि अतिदुष्करं तपः अकरोत्; विभीषणः धर्मात्मा, परमं तपः अचरत्। तदा भगवाञ् प्रभुः, प्रजापतिर् देवदेवः, सुरासुरयक्षादिभिः परिवृतः, तुष्टः अभवत्। तेन त्रीणि लोकानि व्याप्नुवन्तं विशालं राज्यं दत्तम्, दिव्यम् रूपं च दत्तम्, येन देवासुराः सेविताः। ततः भ्राता कुबेरः, धर्मज्ञः, दुःखितः, बलात् स्वपुरात् निष्कासितः, लङ्का नगरी अपहृता। सर्वं जगत् तेन पीडितम्, देवाः स्वर्गं गताः; सः ब्राह्मणकुलानि मूलतः छित्वा नष्टवान्। तदा देवाः, इन्द्रसहिताः, दुःखार्ताः, ब्रह्माणं जग्मुः; ते महात्मानः स्तुत्वा प्रणम्य। सर्वे देवाः, भक्त्या, विनयेन च, तम् स्तुत्वा, तदा भगवाञ् तुष्टः, 'किं करोमि?' इति उवाच। तदा देवैः दशग्रीवकृतं दुःखं, स्वपराजयश्च ब्रह्मणे निवेदितम्। एवं सुसम्बद्धया, शुद्धया, भक्तिपूर्तया, कथा प्रवृत्ता।