ऋषयः सूतमिदं प्राहुः—“स्वर्गकथां मोहिनीं त्वत्तः श्रुतवतः स्मः, भगवन्, श्रीरामस्य कथां सम्यक् श्रोतुमिच्छामः।” सुतः पुनरुवाच—कस्मिंश्चिद्दिने वत्स्यायनः महर्षिः सर्पाधिपतिं पवित्रां रामकथां पृष्टवान्। वत्स्यायनः सर्पेशं प्राह—“त्वत्तः सृष्टिप्रलयानि, भूमण्डलस्य, गगनमण्डलस्य, नक्षत्रचक्रस्य च निर्णयं श्रुतवानस्मि। महत्त्वानां तत्त्वानां सृजने च पृथक् निर्णयः, नानाराजवंशानां चरित्राणि च त्वया निरूपितानि, पापरहित त्वम्। सूर्यवंशोद्भवानां राज्ञां अद्भुतानि कर्माणि श्रुतानि; तेषु रामकृतं चरितं महापापानि नाशयति। वीरस्य रामस्य अश्वमेधकथां संक्षेपेण त्वत्तः श्रुतवानस्मि; विस्तारतः श्रोतुमिच्छामि। या कथा श्रूयते, स्मर्यते, कीर्त्यते च, सा महापापं नाशयति, कामार्थदायिनी, भक्तानां मनःप्रसादं च ददाति।” शेषः तदा प्राह—“धन्यः त्वं द्विजश्रेष्ठ, यस्य मनः रघुकुलनायकपादाम्बुजनैकामृतलालसः। सर्वे मुनयः साधुसंगमे श्रेष्ठतमं मन्यन्ते, रघुनाथकथया पापविनाशः संभवति। त्वया मयि कृपा कृताऽस्ति, यतो रामः पुनः स्मृतः, यस्य पादौ देवासुरमणिमुकुटमण्डितौ। रावणारिप्रभवितकथासमुद्रे मम यत्किंचित्, यथा मक्षिका; ब्रह्मादयः अपि तत्र मोहिताः, न जानन्ति। तथापि, महाभाग, स्वशक्त्या वक्तुमिच्छामि; यथा विहगाः स्वगमनेन व्योम्नि यान्ति। राघवनाथस्य कर्माणि कोटिशः विस्तीर्णानि; यः यथा शक्त्या तानि वर्णयति। राघवनाथस्य निर्मलनिष्कलङ्ककीर्तिः स्पर्शमात्रेण मम मनः शुद्धयति, यथा अग्निः सुवर्णं शुद्धयति।” एवं सर्पेशः महर्षिं प्रति उक्त्वा, ध्यानपरायणनेत्रः, ज्ञानदृष्ट्या तां पुण्यां परां रामकथां दृष्टवान्। हर्षेण कण्ठः स्तब्धः, रोमाञ्चिताङ्गः, सः पुनः स्पष्टं दशरथात्मजस्य चरितं कथयामास। शेषः उवाच—“यदा लङ्केश्वरः हतः, तदा देवानामसुराणां च शोकः जातः, अप्सरःपद्ममुखचन्द्रकान्तिः नष्टा। ततः इन्द्रादिदेवा हृष्टाः, प्रमुदिताः, स्तुत्वा प्रणम्य दासवत् स्थिताः। धर्मात्मानं विभीषणं लङ्कायामभिषिच्य, रामः सीतया सह पुष्पकं विमानमारोहत्। तदा सुग्रीवहनूमद्सीतालक्ष्मणैः सह, विभीषणः मन्त्रिभिः सहितः, विरहज्वरितः, पृष्ठतः ययौ। लङ्कां दृष्ट्वा, भग्नरक्षणद्वारैः युक्तां, अशोकवनिकां सीतानिलयमपि दृष्ट्वा, रामः मूर्च्छितः। तत्र शिंशपादीन् वृक्षान्, पुष्पितान् कुसुमितांश्च, हनूमद्भयभीताभिर्निपातिताराक्षसीसमाकीर्णान् अपश्यत्। एवं सर्वं शीघ्रं निरीक्ष्य, रामः ब्रह्मादिदेवैः स्वविमानैः सहितः, पुरीं प्रति प्रस्थितः। दिव्यदुन्दुभिस्वनं श्रुत्वा, मनोहरमप्सरःनर्तनसंभृत्य, रघुकुलश्रेष्ठः रामः प्रायात्। मार्गे सः सीतायै पुण्यतीर्थानि, आश्रमांश्च, मुनिपुत्रान्, मुनिभार्याश्च दर्शयामास। यत्र यत्र रामः पूर्वं वसति स्म, तानि स्थानानि लक्ष्मणेन सह सीतायै दर्शयामास। एवं दर्शयन्, रामः स्वपुरीं दृष्टवान्; तस्य समीपे नन्दिग्रामं ग्रामं अपश्यत्। तत्र भरतः धर्मनिष्ठः, भ्रातृविरहदुःखचिह्नैः युक्तः, राज्यं पालयति स्म। कूपे शय्यां कृत्वा, ब्रह्मचर्ये स्थितः, जटाचीरधारी, कृशः, दण्डवत्, दुःखितः, सः रामकथां पुनः पुनः जपतिस्म। सः यवमात्रमपि न खादति, जलमपि न पीवतिस्म; सूर्ये नमित्वा, एवं वदति स्म—“देवेश, जगच्चक्षुः, मम महापापं नय; मम हेतोः रामः, लोके पूज्यः, वनं गतः। सीतया सह, या सुकुमाराङ्गी, वनं प्रविष्टः; सा सीता, या पूर्वं पुष्पशय्यायां शयाना, दुःखिता जाता। या सीता, या सूर्यतापं न जानाति, सा मम हेतोः, जनकात्मजा, कानने विचरति—हा! या सीता, या राजसभाभिर्दृष्टा न भूता, सा व्याघ्रदृशैः मृगयुभिः दृश्यमाना स्यात्। या सीता, या मधुराहारभोजिनी, कदापि न क्षुधार्ता, सा वने वसन्ती, फलाकाङ्क्षिणी—हा! एवं प्रतिदिनं सूर्यसमीपं गत्वा, एतानि वाक्यानि वदति, महान् राजा भरतः, रामप्रियः। मन्त्रिभिः, ये शोकहर्षकुशलाः, नीतिशास्त्रविशारदाः, पृष्टः, राजा तान् प्रति एवं वदति—“मन्त्रिणः, किं मां दीनं, पतितं, मन्यध्वे? मम हेतोः ज्येष्ठभ्राता रामः वनं प्राप्त्वा दुःखमश्नुते। अहं दीनः, पापस्य प्रायश्चित्तं भक्त्या करोमि, रामपादस्मरणं पुनः पुनः कुर्वन्, सुमन्त। धन्या सा सुमित्रा, वीरमाता, पतिव्रता, यस्याः पुत्रः प्रतिदिनं रामपादसेवां करोति।” एवं श्रीरामस्य पुण्यकथा महर्षिभिः पृष्टा, शेषनागेन प्रतिपादिता, सुतमुनिना श्राविता, भक्तिपूर्वकं प्रवहति।