कार्तिकमासे द्वादश्यां यः कश्चित् धात्रीपत्राणि तुलसीपत्राणि वा सञ्चिनोति, स दुःखपूर्णे नरके पतति। हे ब्राह्मन्, यः कार्तिके धात्रीतरुच्छायायां भोजनं करोति, तस्य तद्वर्षेऽन्नस्पर्शसमुत्थं पापं नश्यति। यः कार्तिकमासे तुलसीवनमध्ये वा आमलकीमूले वा हरिं पूजयति, स नूनं वैकुण्ठधाम प्राप्नोति। हे ब्राह्मन्, अपराधी अपि यः भक्त्या तुलसीमूले स्थापितं जलं शिरसि स्पृशति, स विष्णोः पदं याति। यः तुलसीपत्रैः प्रक्षालितं जलं शिरसि धारयति, स सर्वतीर्थेषु स्नात्व इव गण्यते, चान्ते हरिगृहं गच्छति। एकदा द्वापरयुगे कश्चन श्रेष्ठो ब्राह्मणः आसीत्। स्नात्वा सः तुलसीवनं दत्त्वा गृहं प्रतिजगाम। तत्र वार्चसाभिधानः कश्चन पुरुषः सूर्यसमप्रभः पुण्यशीलः, तृषार्तः बहुपापयुक्तश्च आगतः। सः तुलसीमूलात् जलं पीत्वा पापात् विमुक्तः अभवत्। ततः शीघ्रं असिमर्दननामकः कश्चन व्याघ्रः तत्र आगतः। सः तम् उवाच—‘त्वं भोजनं कृत्वा कुड्यं भित्वा किमर्थं आगतः, हे क्रूर?’ इति। ततः सः तं ताडयामास। जीवितं त्यक्त्वा तस्य यमदूताः कोपेन पाशमुषलधराः तं नेतुं समाययुः। तं बध्नन्तः विष्णुदूताः अपि आगम्य, तस्य पाशं छित्वा, तं शोभनरथे उपवेशयामासुः। शीघ्रं तं आरोप्य, सादरं पृच्छन्ति स्म—‘एतेन केन पुण्येन अयं नीयते?’ इति। तदा ते ऊचुः—‘एषः किल राज्ञा महापुण्यकर्मा आसीत्, सः काञ्चनं स्त्रीं क्लेशात् त्रातवान्। तेन पापेन राजा यमालयं गतः; तत्र यमाज्ञया त्वया तस्य क्लेशः कृतः। ताम्रस्त्रीसहितः सः तप्तलोहशय्यायां शेते स्म, तस्य कर्मफलम् अन्वभवत्। यमस्य आज्ञया तप्तलोहस्तम्भं क्रूरं परिष्वज्य चिरं दुःखं प्राप। अन्यैः तु यमगृहे तीक्ष्णद्रवधाराभिः सिक्तः, पुनः पुनः पापकुलेषु जातः। जन्मग्रहणात् पश्चात् स्वकर्मणः फलेन दीर्घकालं दुःखमभूत्। किन्तु तुलसीमूलात् जलं पीत्वा, सः हरिगृहं गच्छति।’ एवं श्रुत्वा यमदूताः यथागतं प्रतिजग्मुः। विष्णुदूताः तं सह वैकुण्ठं नयन्ति स्म। हे ब्रह्मन्, तुलस्याः पुण्यकथां पापनाशिनीं उक्तवान् अस्मि; या भक्त्या तां सेवते, न जानामि सा किं न प्राप्नुयात्। शौनकः पुनरुवाच—‘हे सूत महर्षे, कार्तिकस्य अन्त्यपञ्चकस्य अपवित्रनाशिनीं महतीं कथां कृपया कथय।’ सूतः उवाच—‘हे शौनक, या त्वया पृष्टा, सा पापनाशिनीं माहात्म्यं शृणु। पञ्चकव्रतस्य पुण्यं वक्ष्यामि। व्रतेषु विष्णुपञ्चकं श्रेष्ठम्; यः भक्त्या राधासहितं श्रीहरिं पूजयति—गन्धैः, पुष्पैः, धूपैः, दीपैः, वस्त्रैः, फलैश्च—सः सर्वपापविमुक्तः विष्णुधाम प्राप्नोति। ब्राह्मचारी गृहस्थः वानप्रस्थः यतिः वा, यः विष्णुपञ्चकं नाचरति, सः परमं पदं न प्राप्नोति। विष्णुपञ्चकं पापहरं पुण्यदं च कीर्त्यते; तस्मिन्स्नाने सर्वतीर्थफलप्राप्तिः स्यात्। श्रीहरेः सम्मुखे, तुलसीसमीपे, भक्त्या घृतदीपं यः समर्पयति, सः दिवि हरिप्रियं विष्णोः मन्दिरं गच्छति; पापी अपि हरिधाम प्राप्नोति—एतन्मम सत्यवचनम्। अच्युतं मधुक्षीरघृतादिभिः भक्त्या स्नापयेत्; तं संतुष्टं कस्य न ददाति? उत्तमं भोजनं देवेशाय निवेदयेत्; तत्र लब्धं पुण्यं ब्रह्मा अपि गणयितुं न शक्नोति। एकादश्यां हृषीकेशं ध्यानपूर्वकं पूज्य, गोमयेन मन्त्रयुक्तं सम्यक् सेवेत। द्वादश्यां व्रती गोमूत्रं मन्त्रैः पिबेत्; त्रयोदश्यां क्षीरं; चतुर्दश्यां दधि। चतुर्दिनानि पापशुद्ध्यर्थं यथाविधि चरित्वा, पञ्चमे दिने स्नात्वा केशवं पूजयेत्। ततो ब्राह्मणान् भक्त्या भोजयेत्, दानानि च दद्यात्; रात्रौ मन्त्रसंस्कारितं पञ्चगव्यं भक्षयेत्। यदि एतत् कर्तुं न शक्यते, फलं मूलं वा हविष्यं विधिपूर्वकं भक्षयेत्। यः श्रीहरिपञ्चकं तुलसीपत्रैः सह आचरति, स नारायण एव विज्ञेयः। त्रेतायां युगे दण्डकनामकः शूद्रः आसीत्, सः चौरवृत्तिपरायणः, धर्मनिन्दकः। सः मिथ्यावादी, स्वमित्रघातकः, व्यभिचारी, देवद्रव्यहरः, क्रूरः, परदाररता च आसीत्। शरणागतघातकः, पाखण्डिसंयुक्तः, गोमांसभक्षी, सुरापायी, निन्दकः, स्वजनविश्वासघातकः, तेषां जीविकाविनाशकः च आसीत्। तं दृष्ट्वा बान्धवाः अपि— [इत्येवम् एते श्लोकाः एकस्मिन्न् प्रवाहेण आख्यायिकायाम् संलग्नाः।