योः कश्चित् भक्तः तुलसीमालां कण्ठे निधाय जनार्दनं सम्पूजयति, सः प्रतिपुष्पं दशसहस्रगोदानस्य पुण्यं प्राप्नोति। यस्तु दुष्टभावेन मालां न धारयति, सः हरिकोपाग्निना दग्धः किल्बिषात् न निवार्यते, नरकादपि न निवर्तते। तुलसीमालां, विशेषतः धात्रीमालां, कदापि न परित्याज्यां मन्यते, या महापातकनाशिनी धर्मकामार्थप्रदा च। कलियुगे यावन्ति रोमाणि धात्रीमालया स्पृश्यन्ते, तावन्ति सहस्रवर्षाणि केशवधाम्नि वसति जीवः। यः कश्चित् भक्त्या तुलसीकाष्ठमालां केशवाय समर्प्य धारयति, तस्य पापं न विद्यते। मृत्युपतिदूताः तुलसीकाष्ठमालां दृष्ट्वा दूरतो पलायन्ते, यथा वातेन पत्रं नीयते। ब्राह्मणश्रेष्ठ, यः पुरुषः तुलसीधात्रीच्छायायाम् पिण्डं ददाति, तस्य पितरः मुक्तिं प्राप्नुवन्ति। ब्राह्मण, यः कश्चित् धात्रीफलानि हस्ते शिरसि कण्ठे कर्णयोर्मुखे च स्थापयति, स एव हरिरिति विज्ञेयः। यः पुरुषः श्रीहरिं धात्रीपत्रैः फलैश्च सम्पूजयति, सः एकवारमपि कोटिजन्यपापं विनाशयति। ब्राह्मण, कार्तिकमासे यज्ञाः, देवाः, ऋषयः, तीर्थानि च नित्यं धात्रीवृक्षसमीपे निवसन्ति। यः कार्तिके द्वादश्यां धात्रीपत्रं वा तुलसीपत्रं वा सञ्चिनोति, सः याति यातनायुक्तं नरकम्। ब्राह्मण, यः कार्तिके धात्रीच्छायायां भोजनं करोति, तस्य संवत्सरस्यान्नस्पर्शजं पापं विनश्यति। यः कार्तिकमासे तुलसीवनमध्ये वा आमलक्याः मूलदेशे वा हरिं सम्पूजयति, सः निश्चितं वैकुण्ठं प्राप्नोति। ब्राह्मणश्रेष्ठ, पापी अपि यः भक्त्या तुलसीमूले स्थापितं जलं शिरसि स्पृशति, सः हरिधाम प्राप्नोति। यः तुलसीपत्रैः स्नातं जलं शिरसि धारयति, सः सर्वतीर्थस्नानफलं लभते, अन्ते च हरिगृहं याति। एकदा द्वापरयुगे कश्चन ब्राह्मणश्रेष्ठः स्नात्वा तुलसीवनं समर्प्य स्वगृहं प्रतस्थे। तत्र वर्चसा नाम कश्चित् पुरुषः, सूर्यसमानतेजाः, पुण्यशीलः, तृषार्तः, बहुपापग्रस्तः च आगतः। सः तुलसीमूलतः जलं पीत्वा पापात् विमुक्तः अभवत्। ततः शीघ्रं असिमर्दनः नाम मृगयुः तत्र समुपाजगाम। सः तम् उवाच—"त्वं भोजनं कृत्वा, भोजनान्ते कुतः कुप्यं भित्त्वा, अत्रागमः, क्रूर पुरुष!" इति। तं प्रहारं कृत्वा, तस्य प्राणे निष्क्रान्ते, कोपेन यमदूताः पाशमुद्यत्य, यमाज्ञया तं नेतुम् आगच्छन्। तं बद्ध्वा नेतुम् उद्युक्तेषु, विष्णुदूताः समुपाजग्मुः। ते चर्मपाशं छित्वा, तं शोभनरथे स्थापयित्वा, ससन्मानं पृच्छन्ति—"कस्य पुण्यस्य फलात् एषः नीयते?" इति। ते प्राहुः—"एषः पूर्वं राजा आसीत्, पुण्यकर्मा, विपद्गतम् स्त्रीरत्नं रक्षितवान्। तस्य पापात् राजा यमालयं गतः, तत्र यमाज्ञया त्वया कष्टं दत्तम्। सः ताम्रस्त्रीसहितः तप्तायां लौहशय्यायां शयानः स्वकर्मफलप्राप्तिम् अन्वभूत्। यमाज्ञया सः भीषणे तप्तलौहस्तम्भे समालिङ्ग्य दीर्घकालं दुःखमविन्दत्। यमगृहे परैः तीक्ष्णद्रवधाराभिः सिक्तः, पुनः पुनः पापयोनिषु नरकेषु च जातः। ततः जन्मप्राप्तः सः दीर्घकालदुःखं स्वकर्मणः फलमुपभुक्तवान्; किन्तु तुलसीमूलतो जलं पीत्वा हरिगृहं गतः।" एवं श्रुत्वा, यमदूताः यथागतं निर्गच्छन्ति, विष्णुदूतैः सह सः वैकुण्ठं प्रतस्थे। हे ब्रह्मन्, तुलस्याः पापनाशिन्याः माहात्म्यं प्रोक्तम्; या भक्त्या सेवते, न तस्य प्राप्त्याः किमपि नास्ति इति मम न विदितम्। शौनक उवाच—"भगवन् सूत, कृपया कार्तिकस्य अन्त्यपञ्चकदिनेषु पावनं माहात्म्यं श्रोतुमिच्छामि।" सूत उवाच—"शृणु शौनक, यत् त्वया पृष्टं महापुण्यदायकं पापनाशनं माहात्म्यं, कार्तिकस्य अन्त्यपञ्चकस्य पुण्यं प्रवक्ष्यामि।" व्रतेषु विष्णुपञ्चकं श्रेष्ठमिति प्रसिद्धं; यस्यां भक्त्या श्रीराधासहितं श्रीहरिं पूजयति—गन्धैः पुष्पैः धूपैः दीपैः वस्त्रैः फलविविधैः च—सः सर्वपापविमुक्तः विष्णुधाम प्राप्नोति। ब्रह्मचारी वा गृही वा वानप्रस्थो वा यतिः वा, विष्णुपञ्चकं विना परमपदं न प्राप्नोति। विष्णुपञ्चकं सर्वपापनाशनं पुण्यदायकं च; तत्र स्नातः सर्वतीर्थस्नानफलमवाप्नोति। श्रीहरिसमीपे तुलसीसन्निधौ भक्त्या घृतदीपं यः समर्पयति, सः दिव्यं विष्णुमन्दिरं याति; पापी अपि हरिधाम प्राप्नोति—एतद् मम सत्यवचनम्। भक्त्या मधुक्षीरघृतादिभिः अच्युतं स्नापयेत्; तं तुष्टं हरिं कः पुण्यात्मा न लभेत्? उत्तमं भोजनं देवेशाय नैवेद्यं दद्यात्; तत्र लब्धपुण्यं चतुर्मुखो ब्रह्मापि गणयितुं न शक्नोति। एवं कार्तिकमासे तुलसीधात्रीवृक्षयोः माहात्म्यं, तयोः पूजनस्य च पुण्यफलविस्तरं, भक्तानां पावनां गतिं च, पुरा सूतऋषिभ्यः कथितवान्।