राज्ञः प्रश्नानुसारं वसिष्ठः महर्षिः तस्य कृत्यस्य विधिं विवृणोति। यदि अष्टमी तिथिः नवमी तिथ्या सह सूर्योदये समारम्भे दृश्यते, तदा तयोः संयोगः विना नक्षत्रं अपि व्रतं कर्तव्यम्। यदि अष्टमी पूर्णा रोहिण्या सह शुभकाले संयोगिता वा बुधवासरे रोहिण्या सह दृश्यते, तदा व्रतम्। यदि सोमवासरे अष्टमी पतति, तदा असंख्य व्रतानां आवश्यकता नास्ति। यदि सूर्योदये नवमी किंचित् दृश्यते, सोमवासरे वा बुधवासरे, तदा व्रतम्। शतवर्षेषु अपि एतत् दुर्लभं, अष्टमी-नवमी संयोगः विना नक्षत्रं न कर्तव्यम्। यदि सप्तम्या आक्रान्ता अपि अष्टमी रोहिण्या सह दृश्यते, तदा व्रतम्। कृष्णपक्षस्य अष्टमी यदि क्षणमात्रं अपि दृश्यते, तदा नवमी संयोगे स्वीकरणीयम्, सप्तम्या संयोगे न, बुधवासरे वा सोमवासरे तु विशेषतः। नवमी संयोगे मोक्षं ददाति, सप्तमी संयोगे त्याज्यम्। यथा सुरापानं घटं स्पृष्ट्वा गङ्गाजलसमानं भवति, एवं अष्टमी सप्तमी संयोगे त्याज्या। ततः दिलीपः पृच्छति—"कस्य कृतं, कस्य प्रकटितं, कः पुण्यं, कः फलम्?" वसिष्ठः कथयति—"चित्रसेनः महान् राजा, महापापेषु प्रवृत्तः, स्त्रीभिः निषिद्धं कर्म, ब्राह्मणात् सुवर्णं च चोरयति। सदा सुरापानं, मांसभक्षणं, हिंसायां प्रवृत्तः। पतितैः सह सदा संगति, शिकाराय मनः स्थापयति। वनान्तरे व्याघ्रः इति ज्ञात्वा, सर्वतः सैन्येन आवृत्य, सैनिकान् आज्ञाप्य, 'अहं एव हनिष्यामि, अन्यः हन्ति चेत् मृत्युदण्डः' इति उक्त्वा, व्याघ्रः राजमार्गे गतः। राजा लज्जितः अपि, व्याघ्रम् अनुसरति, हन्तुं दृढनिश्चयः। क्षुधा तृष्णया पीडितः, सायं यमुनातटे, अष्टमी रोहिण्या संयोगिता, जन्मदिनम्। अनन्तरं यमुनातटे, श्वान्या सह व्रतं कृतवान्, विविधैः द्रव्यैः, सुगन्धैः, दीपैः। सुमनसः, केसरादि द्रव्याणि, स्वादिष्टं भोजनं दृष्ट्वा, मनः स्पन्दितम्। राजा उक्तवान्—'अन्नाभावात् शीघ्रं मम प्राणः यास्यति'। स्त्रियः उक्तवन्त्यः—'हे निष्पापराजन्, हरिजन्माष्टम्यां न खादितव्यम्।' कृष्णजन्मदिवसे यदि गृध्र, गर्दभ, काक, गौमांसं वा खादति, निःसन्देहं तानि खादितानि। पुरुषाणां कः दोषः न भवति? शरीरस्थायां प्राणे, जयः न सिध्यति। व्रतं न यः करोति, तस्य यमस्य निवासः, पितरः दत्तं न गृह्णन्ति। जयन्त्यां खादनात् सर्वे पितरः पतन्ति। इति श्रुत्वा राजा व्रतं कृतवान्। सुमनसः, सुगन्धं, वस्त्रं आनयित्वा, हर्षेण व्रतं कृतवान्, तिथ्याः अन्ते उपवासः समाप्तः। व्रतस्य प्रभावात् चित्रसेनः हरिलोकं गतः। दिव्यं विमानं आरोह्य, पितृभिः सह गतः। यः फलम् मथुरां गत्वा कृष्णपदं दृष्ट्वा लभ्यते, तत् व्रतं कृत्वा लभ्यते। यः फलम् द्वारकां गत्वा हरिं जगन्नाथं दृष्ट्वा लभ्यते, तद् जन्माष्टमीव्रतं कृत्वा दारिद्रः लभते। अनन्तरं शौनकः पृच्छति—"ब्राह्मणस्य महत्त्वं, श्रेष्ठता, कृपया कथय।" सूतः उत्तरं ददाति—"ब्राह्मणः सर्ववर्णानां गुरु, देवतानां शरणं, नारायणः स्वयम्। ब्राह्मणं भूमिदेवं मन्यते, हरौ बुद्धिं स्थापयति, तस्य समृद्धिः, शुभानि भक्त्या वर्धन्ते। अहंकारात् ब्राह्मणं दृष्ट्वा नमति न, हरिः तस्य शिरः छेदितुम् इच्छति। ब्राह्मणद्वेषिणः, अपराधिनं द्वेषयन्ति, तान् हरिद्वेषिणः जान्यात्, घोरनरकं यान्ति। क्रुद्धः ब्राह्मणः यः याचते, मृत्युः तस्य नेत्रे तप्तसूचिं ददाति। भूमिदेवं यः अवमानयति, यमदूताः तस्य मुखे तप्तलोहं स्थापयन्ति। यस्य गृहे तपस्वी ब्राह्मणः शुभदिने खादति, कृष्णः तत्र खादति। ब्राह्मणघ्नादि पापानि नश्यन्ति, ब्राह्मणपादोदकेन पूजायाम्। भक्त्या द्विजपादौ स्वहस्तेन यः प्रक्षालयति, सर्वपापात् मुच्यते। स्त्री अपुत्रा वा मृतपुत्रा, द्विजपादसेवया जीववत्पुत्रवती भवति। सर्वतीर्थानि, समुद्रे स्थितानि, द्विजपादेषु सन्ति; यः प्रतिदिनं पादोदकं शिरसि स्थापयति, सर्वतीर्थस्नानं कृत्वा सर्वपापात् विमुक्तः। शौनक, पापनाशकं महत्त्वं शृणु। तपस्विन्, ब्राह्मणपादोदकस्य कथा वक्ष्यामि। कदाचित् व्यापारीजीवने ब्राह्मणः श्रेष्ठः आसीत्। द्वापरे भिमः नाम शूद्रः, सहस्रब्राह्मणघ्नः, सदा क्रूरः, तस्य व्यापारजीवनं पुनः कृतवान्।