वसिष्ठः नृपतेः समीपे एवमुवाच – शृणु, राजन्, यत्र कारणं यदर्थं जनार्दनः स्वर्गं विहाय भूमौ जातः, तत् ते कथयिष्यामि। पुराकाले भूमिः कंसादिभिः नृपैः पीडिता अभवत्, कंसदूतैः च बलात् ताडिता, ये मदोन्मत्ताः आसन्। सा भूमिः, दुःखिताक्षी, अश्रुपातं कुर्वन्ती, शिवस्य, उमापतिः वृषध्वजस्य, यत्र निवासः, तत्र अगच्छत्। तं सूचयितुं – 'कंसेन ताडिता अस्मि, भगवन्' – सा भूमिः, वर्णहीना, लज्जिता, अश्रुधाराभिः सिक्ताङ्गी अभवत्। तस्याः रुदन्त्याः विलोक्य, क्रोधात् कम्पमानाधरः शिवः, उमया सह, सर्वैः देवगणैः सह, तां अनुवर्तितुम् आरभत्। महाशिवः, क्रुद्धः सन्, सृष्टिकर्तुः निकेतनं प्रति जगाम; तत्र आगत्य, ब्रह्मणं प्रति कंसविनाशाय वचः उक्तवान्। 'हे ब्रह्मन्, विष्णुना सह उपायः चिन्त्यताम्' इति शिववचनं श्रुत्वा, स्वयम्भूः तत्र गन्तुं संमतः अभवत्। क्षीरसागरस्य तटे, यत्र वैकुण्ठः शेषशय्यायां शयानः अस्ति, तत्र ब्रह्मा, हंसपीठे आरोह्य, हरिं प्रति अगच्छत्। तत्र आगत्य, ब्रह्मा, शिवः च, देवगणैः सह, मधुरैः वाक्यैः तं स्तुत्वा, सर्वश्रेष्ठं वाक्पतिं नमस्कृतवन्तः। 'नमस्ते, कमलाक्ष हरि, परमात्मन्; विश्वस्य रक्षकः, लक्ष्मीप्रियः, त्वाम् नमः' इति तं स्तुत्वा। तेषां स्तुतिं श्रुत्वा, जनार्दनः तान् उवाच – 'हे देवाः, समस्तेषां मुखानि दुःखितानि; किमर्थं सर्वे आगतम्?' ब्रह्मा उक्तवान् – 'शृणु, भगवन्, लोकपालक, किमर्थं आगतमः; लोकहिताय ते वक्ष्यामि।' 'कंसः, शिवेन दत्तवरप्रभावात् मदोन्मत्तः, दुष्प्राप्यः, भूमिं ताडयन् पीडयति। पूर्वं वरः दत्तः, किन्तु मायया मोहितः; शम्भोः भगिनीपुत्रेण विना मम मृत्युः न भविष्यति। तस्मात्, भगवन्, त्वं स्वयम् गत्वा दुष्प्राप्यं कंसं हन्तुम्; देवक्या गर्भे जन्म लब्ध्वा, गोकुलं गच्छ।' ब्रह्मणा प्रेरितः विष्णुः शिवं प्रति उवाच – 'देवेश, पार्वतीं दत्तुम् अर्हसि; एकवर्षं स्थित्वा सा निर्गमिष्यति।' ततः उमा-रक्षणेन सह, शङ्ख-चक्र-गदाधरः, मथुरायाः अभिमुख्यं कृत्वा, कमलासनस्य मार्गदर्शनेन प्रस्थितः। तत्र, देवक्या गर्भे गदाधरः जातः; शर्वाणी, हरिणाक्षी, यशोदाया गर्भे स्थितवती। नवमासान् गर्भे स्थित्वा, नवदिनानि तदनन्तरं, भाद्रपदस्य कृष्णाष्टम्यां, रात्रौ रोहिण्याः योगे, गर्जनायुक्तायां, विश्वनाथः, कंसशत्रुः, वसुदेवस्य पुत्रः, जातः। वैरती, नन्दपत्नी, यशोदा, कन्यां अप्रसूत; पुत्रः कमलहस्तः, कमलनाभः, कमलचिह्ननेत्रः अभवत्। तदा, शुभध्वनिं दृष्ट्वा, सा हर्षितवती; कंसदैत्यान्त्रस्य भीत्या, देवकी तस्मिन्नेव काले उवाच – 'वैरतीं गच्छ, भगवन्, पुत्रं प्रत्यर्पय; यशोदायै पुत्रं दत्वा, तस्या कन्यां आनय।' तस्याः वचनं श्रुत्वा, वसुदेवः दुःखितः, पुत्रं बाहुभ्यां गृहीत्वा, वैरतीं प्रति प्रस्थितः। मार्गे यमुनायाः जलपूर्णता अभवत्; मध्ये मार्गस्य, भीषणं, विस्तीर्णं, गम्भीरं जलप्रवाहः आसीत्। तद् दृष्ट्वा, तटस्थः, यमुनां निरीक्ष्य, वसुदेवः, शोकग्रस्तः, गम्भीरया चिन्तया विलपितवान् – 'किं करिष्यामि? कुत्र गच्छामि? भाग्येनापि मोहितः; कथं वैरतीं, नन्दगृहं, अत्र गमिष्यामि?' तत्र, हरिमायया, पिता हर्षेण मोहितः, क्षणं तटस्थः, यमुनां पश्यन् स्थितवान्। यदा तं दृष्टवान्, नदी तत्क्षणं जानुपर्यन्तं अभवत्; तद् दृष्ट्वा, हर्षितः, यथापूर्वं गन्तुं उद्युक्तः अभवत्। मायां रचयित्वा, विश्वनाथः, पितुः गोदात् जलं पतितः; पुत्रं पतितं दृष्ट्वा, वसुदेवः, शोकात्, आक्रन्दितवान्, अत्यन्तं पीडितः। पुनः, महाप्रयोजनाय, भाग्येन मोहितः, 'रक्षस्व मां, लोकनाथ, रक्ष पुत्रं, देवश्रेष्ठ' इति प्रार्थितवान्। पितरं रुदन्तं दृष्ट्वा, कंसशत्रुः, करुणया प्रेरितः, पुनः पुनः जलमध्ये क्रीडित्वा, पितुः गोदं प्रत्यागच्छत्। यथा तद् कृतवान्, यदुवरः नन्दगृहं गत्वा, पुत्रं यशोदायै दत्त्वा, तस्या कन्यां प्रत्यागच्छत्। तदा, स्वगृहं प्राप्त्वा, कन्यां पत्न्यै दत्तवान्; दैत्यान्त्रात् वार्ता आगता – 'देवक्या पुत्रः जातः'। दूताः प्रेषिताः, पुत्रं कन्यां च आनयितुं; आगत्य, कंसदूताः कन्यां हर्तुं आरब्धवन्तः। बलात्, कंसदूताः, देवक्या-वसुदेवस्य कन्यां गृहीत्वा, दैत्यान्त्राय समर्पितवन्तः। तां गृहीत्वा, राजा भयभीतः, दुष्प्राप्यः अभवत्; तस्या मुखं शुद्धसुवर्णसदृशं, पूर्णचन्द्रसदृशं च आसीत्। कंसः, तां हासन्तीं, विद्युत्प्रभाक्षीं दृष्ट्वा, आदेशं दत्तवान् – 'तां गृह्य, शिलायां हत्वा मर्दय', दैत्यश्रेष्ठ। आदेशं लब्ध्वा, दैत्याः तां मर्दयितुं प्रस्थितवन्तः; किन्तु गौरी, शीघ्रं विद्युत्सदृशी, शङ्करस्य समीपं अगच्छत्। गौरी उक्तवती – 'शृणु, राजन्, यत्र तव परमशत्रुः वसति, तत् वक्ष्यामि – नन्दगृहे गुप्तः तव हन्ता अस्ति, दैत्यश्रेष्ठ।' एवं, राजन्, जनार्दनस्य भूमौ अवतरणस्य, कंसविनाशाय, देवगणानां यत्नः, देवकी-यशोदयोः गर्भे भगवतः जन्म, वसुदेवस्य यमुनातरणम्, पुत्रकन्यायाः विनिमयः, कंसदूतानां आक्रमणम्, गौरीविमोचनम्, सर्वं विस्तरेण उक्तम्।