तेषां मार्गेण गच्छतां महर्षेः विश्वामित्रस्य आश्रमं प्राप्तवन्तः, यत्र शिष्यसमूहैः सहितं मृगशिशुभिः च सेव्यमानं तद् आश्रमं शोभाम् अवहत्। तत्र राजपुरुषान् दृष्ट्वा महर्षिः ससम्मानं पप्रच्छ—"यूयं के? कुत्र आगताः? किमर्थं आगमनं? सत्यं मे निवेदयत।" तदा राजदूताः ऊचुः—"ब्राह्मण, शृणु। नृपतेः पुत्राभावः। तस्मात् नृपतिः नरमेधनामकं महायज्ञं समारब्धवान्। अयं ब्राह्मणबालकः तत्र अर्पणाय नीयते।" इति वचनं श्रुत्वा महर्षेः हृदयम् करुणया परिपूर्णम् अभवत्। स मुनिः स्वहृदि चिन्तयामास—"मम जीवनम् अपि गच्छतु, बालकः सुखी भवतु। ये पुत्रार्थं, ब्राह्मणार्थं, स्वाम्यर्थं वा प्राणान् त्यजन्ति, ते नित्यलोकान् प्राप्नुवन्ति।" एवं विचार्य, सः ब्राह्मणश्रेष्ठं प्रति मनसि वचः प्राह—"यदि यज्ञे ब्राह्मणबालकस्यैव अर्पणं आवश्यकम्, तर्हि माम् उत्सृज्य, शीघ्रं एतं उत्तमं बालकं नयत।" "अस्मिन्संसारे जन्म प्राप्त्वा किमपि सुखं न लभ्यते। अयं बालकोऽपि मरणधर्मा—कथं तस्य मोक्षः स्यात्?" इति। "इदानीं दूताः अस्मिन्गृहे आगताः, तस्य मातापितरौ शोकदुःखसमन्वितौ, धन्यशून्यौ, यमसदनमेव गतौ इव।" एवं वचः श्रुत्वा दूताः ब्राह्मणं प्राहुः—"दीनानाथ, वयम् नृपाज्ञां विना, वृद्धं बुद्धिमन्तं त्वां कथं नयेम?" इत्युक्त्वा, ते दूताः तस्मिन् काले नृपपुरीं प्रतिजग्मुः। ततः स मुनिः दूतसमूहसहितः यज्ञशालाम् अगच्छत्। तत्र दूताः नृपाय ब्राह्मणस्य कृत्यं सर्वं निवेदयामासुः। तच्छ्रुत्वा नृपः संशयपूर्णचित्तः मुनिं प्राह—"मुनिवर, यदि यज्ञः कृतः, किमहं पुत्रं प्राप्स्यामि?" पुनः—"ब्राह्मण, अर्पणं विना अपि ब्राह्मणपुत्रं आनय।" तदा मुनिः प्राह—"राजन्, तव यज्ञेन महापुत्रः भविष्यति, न संशयः। केवलं दर्शनमपि निष्फलं न स्यात्।" इति। तस्य वचः श्रुत्वा, राजा हर्षपूर्णः समस्तैः मुनिभिः सह यज्ञस्य समाप्य होमं चकार। अनन्तरं स महर्षिः ब्राह्मणपुत्रं गृहीत्वा दशपुरनगरे जगाम। स्वगृहं प्रविश्य, ब्राह्मणं प्रति वचः प्राह—"ब्राह्मण, त्वं मृतवत् स्वगृहे स्थितः। नृपः मम पुत्रं बलात् नीतवान्—किं करिष्यामि? पुत्रे गतवति, अहं च भार्यया सह—"। "—अश्रुपातेन दृष्टिं नष्टवन्तौ, नेत्रे अन्धे जातौ।" तदा स मुनिवरः प्राह—"पुत्रं पश्य, चलाव।" इति। मुनिना एवमुक्ते, तौ ब्राह्मणौ हर्षपूर्णौ शीघ्रं बहिर्गत्वा पुत्रं द्रष्टुम् उद्यतौ। मुनिवचनस्य प्रभावेन, तस्यैव क्षणे, पुत्रदर्शनात् अपि पूर्वं, तयोः दृष्टिः पुनः प्राप्ता। मधुप्रतिमनेत्राभ्यां, तौ पुत्रस्य कमलवदनं पिबन्तौ, पुनः पुनः मुनिं साष्टाङ्गं प्रणेमतुः। तौ ब्राह्मणौ सस्नेहम् ऊचतु—"मुनिवर, त्वया अस्माकं प्राणा एव पुनः दत्ताः, एषः अस्माकं महद्भाग्यं।" तयोः वचः श्रुत्वा, करुणासिन्धुः मुनिः ताभ्यां आशीर्वादं दत्त्वा स्वाश्रमं प्रतिजगाम। स मुनिः, विष्णोः परमं धाम हस्ते धारयन्, अतिदुर्लभं देवैरपि तपः अचरत्। कालेन, हे ब्राह्मण, नृपः पुत्रं लब्धवान्—सौम्यं, राज्यम् अर्हन्तं, क्षीराब्धौ इव पूर्णचन्द्रम्। तस्य पुत्रोत्सवे, नृपः विपुलं द्रव्यम् अददात्। स राजा, देववत्, दुःखरहितः, आनन्दपूर्णः, पृथिवीं भोक्तुं आरब्धवान्। ब्राह्मणान् रक्षितवान्, स्वजीवनं धनं च तेषां कृते दत्तवान्। सः विष्णोः धाम प्राप्नोति, यतः पुनरागमनं दुर्लभम्। यः ब्राह्मणस्य वचनात् भक्त्या इमां कथां पठति वा शृणोति— —एवं एकं श्लोकमपि पठन्, विष्णोः मन्दिरं प्राप्नोति। अथ शौनकः प्राह—"सूत, कृष्णजन्माष्टम्याः श्रेयः कीर्तिं वद, पावनां सागरात् उद्धृत्य, विप्रश्रेष्ठ।" सूतः उवाच—"यः कृष्णजन्माष्टमीं भक्त्या आचरति, सः अनन्तकुलसमेतः विष्णुपुरीं गच्छति। हे विप्रश्रेष्ठ, यदि अष्टमी बुधवासरे वा सोमवासरे, रोहिण्यां युक्ता, तर्हि सा अनन्तकुलान् मोक्षं ददाति। महापापयुक्तोऽपि, एतत् व्रतम् आचरन्, सर्वपापैः विमुक्तः स्यात्, अन्ते हरिगृहं याति। हे ब्राह्मण, यः कृष्णजन्माष्टमीं न आचरति, स दारुणं दुःखं प्राप्नोति, मृत्युः पश्चात् नरकं यान्ति। या च स्त्री कृष्णजन्माष्टम्याः व्रतं न आचरति, सा मोहिता, वर्षे वर्षे, घोरं नरकं गच्छति। यः कृष्णजन्माष्टम्यां भ्राम्यते, भुङ्क्ते च, स महापातकं भुङ्क्ते, सत्यं वदामि, सत्यं हि। कदाचित् वसिष्ठमुनिः दिलीपेन पृष्टः—तत् शृणु, महाप्राज्ञ, यत् सर्वपापविनाशनम्। दिलीपः उवाच—"भाद्रपदे कृष्णाष्टम्यां, यदा जनार्दनः जातः, तत् श्रोतुमिच्छामि, ब्रूहि मे, महर्षे।" "भगवान् शङ्खचक्रगदाधरः कथं जातः? किमर्थं, केन हेतुनाऽपि, विष्णुः देवकीगर्भं प्रविष्टवान्?