राज्ञा गालवमुनिं प्रति विनयपूर्वकं प्रश्नं कृतवन्तः सन्तः, “ब्रूहि भगवन्, यथाज्ञापयसि तथा करिष्यामि। यः पुरुषः पुत्ररहितः, तस्य जीवितं निःसारमेव,” इति सस्नेहं निवेदितम्। ततः गालवः उवाच—“नृपश्रेष्ठ, त्वया यदद्य मम समीपे पृष्टं, तत्सावधानं शृणु। संक्षेपेण पुत्रोत्पत्तेः कारणं वदामि।” “नरमेधाख्यमेकं यज्ञं कुरु, राजन्, तदा त्वं सर्वलक्षणसम्पन्नं पुत्रं प्राप्स्यसि।” राजा पुनः प्राह—“नरमेधो महायज्ञः, सर्वेषां यज्ञानां श्रेष्ठतमः, ब्रह्मन्। किंस्वरूपं पुरुषं तत्र योजयेत्, तद्वद गुरो?” गालवः प्रत्युवाच—“रूपेण सुन्दरः, प्रियवदनः, सर्वशास्त्रविद्, कुलीनः चेत्, स यज्ञार्थं योग्यः। विकलः, कृष्णवर्णः, मूर्खः वा, स न योग्यः।” एवमुक्ते गालवेन, स राजा ब्राह्मणश्रेष्ठः सन्देशवाहकान् आज्ञाप्य, गालवमुख्यैः ब्राह्मणैः सह, विपुलं द्रव्यम् आदाय, तान् पूजयामास। यज्ञार्थं सर्वशास्त्रविदः तान् चुनित्वा, राजाज्ञया सन्देशवाहकाः प्रमुदिता राष्ट्रे राष्ट्रे जग्मुः। ग्रामे ग्रामे, नगरे नगरे, ब्राह्मणश्रेष्ठैः सावधानं अन्विष्य, न तादृशः कश्चित् प्राप्तः; ततोऽन्यत्र गतवन्तः। तत्र दशपुराख्ये नगरे, यत्र पुण्यशीलाः ब्राह्मणाः, रम्यकेशीमृगाक्ष्यः स्त्रियश्च निवसन्ति, तत्र कृष्णदेव इति द्विजश्रेष्ठः वसति स्म। तेन त्रयः पुत्राः, सती धर्मपत्नी च सह वासः कृतः; स विष्णुभक्तः, सौम्यवाग्, विष्णुपूजायाम् सदा प्रवृत्तः। सः अग्निहोत्री, पितृभक्तः, वैष्णवानन्दवर्धनः च। तदा राजसन्देशवाहकाः तं द्विजश्रेष्ठं समुपेत्य प्रार्थयामासुः—“पुत्रं देहि, पुत्रं देहि। राज्ञः पुत्राभावेन दुःखं निवारयितुं, नरमेधयज्ञे तव पुत्रस्य दीक्षा करणीयाः। यज्ञे महति, तव पुत्रं दास्यामः।” “ब्राह्मन्, यदि पुत्रं रक्षितुं कामयसि, चतुर्लक्षं सुवर्णमानीय, हर्षेण ददातु। अन्यथा, बलात् नयामः, यतो राजाज्ञां वयं पालयामः।” एतेषां वचनेन, द्विजयुगलं शोकमग्नं, सन्देहवशात् जडवत् बभूवतुः—“किं धनं, सुवर्णं, जीवितं, वा गृहं किमर्थम्?” इति। ततः ब्राह्मणः तान् राजपुरुषान् उवाच—“यदि पुत्रमानीय दुःखनाशकं नेतुमिच्छथ, मम वचनं शृणुत। पृथिव्याम् कः राजा-आज्ञां उल्लंघयितुमिच्छेत्? मम स्थाने वृद्धं मां गृह्णीत, न तु पुत्रम्।” एवं श्रुत्वा, दूताः कुपिता अभवन्; बलात् सुवर्णं तस्य गृहे न्यस्य, पुत्रं नेतुमुद्यता अभवन्। तदा ब्राह्मणः अञ्जलिं कृत्वा, रुदन्, उवाच—“ज्येष्ठं पुत्रं गृहीत्वा, अन्यं पुत्रं गृह्णीत; किन्तु एतादृशं वचनं वक्तुं मे वदनं न शक्नोति, जनाः।” तदा दूताः रुदन्तीं धर्मपत्नीं प्रति ऊचुः—“कनिष्ठं पुत्रं देहि, सुभगे।” तद्वचनं श्रुत्वा, सा ब्राह्मणी शोकविह्वला भूमौ पतिता, रम्भेव वाताहता बभूव। सा मुसलं गृहित्वा, स्वशिरसि बलात् प्रहारं कृत्वा, “कनिष्ठं पुत्रं कदापि न दास्यामि,” इति शपथं कृतवती। तस्मिन्नन्तरे, ब्राह्मणस्य मध्यपुत्रः, विनयसम्पन्नः, मातरं पितरं च प्रणम्य, रुदन्, अवदत्—“यदि माता विषं ददाति, पिता विक्रीणाति, राजा च सर्वं गृह्णाति, तर्हि रक्षकः कः?” एवं उक्त्वा, सः पुत्रः, पितरौ प्रणम्य, शीघ्रं दूतैः सह यज्ञदीक्षायां स्थितं राजानं प्रति प्रस्थितः। तौ द्विजौ पुत्रवियोगदुःखेन संतप्तौ, रुदन्तौ, रुदन्तौ, अन्धौ बभूवतुः। मार्गे गच्छन्तौ, विश्वामित्रमुनेश्छात्रसमाकीर्णं, मृगशावोपसेवितं आश्रमं जग्मतुः। तत्र मुनिः तान् दृष्ट्वा सस्नेहम् अपृच्छत्—“के भवन्तः? कुत्र गच्छथ? किमर्थं आगताः? सत्यमाख्यात।” दूताः ऊचुः—“ब्राह्मन्, शृणु; राजा पुत्राभावात् नरमेधमहायज्ञं कृतवान्। अयं ब्राह्मणकुमारः तत्र बलिदानाय नीयते।” तद्वचनं श्रुत्वा, मुनिः करुणया पूर्णः अभवत्। सः स्वचित्ते चिन्तयामास—“ममापि प्राणाः गच्छन्तु, बालकः सुखी भवतु। ये पुत्रार्थं, ब्राह्मणार्थं, स्वाम्यर्थं वा प्राणान् त्यजन्ति, ते नित्यलोकान् प्राप्नुवन्ति।” इति निश्चित्य, सः ब्राह्मणश्रेष्ठं प्रति उवाच—“यदि यज्ञे ब्राह्मणकुमारः बलिदानाय आवश्यकः, तर्हि मां त्यक्त्वा, एनं कुमारं शीघ्रं नयत।” “अस्मिन्संसारे जन्म लब्ध्वा, सुखं न लभ्यते; अयं कुमारोऽपि मरणं निवारयितुं न शक्नोति। दूताः एतद्गृहं प्राप्ताः, तस्य पितरौ शोकदुःखार्तौ, भाग्यहीनौ, यमसद्म इव गतौ।” एवं ब्रुवाणं ब्राह्मणं प्रति दूताः ऊचुः—“दुःखितजननाथ, राजाज्ञां विना वृद्धं त्वां न नयामः।